هفت صبح: شعلههای سرخ و نارنجی که روزها و شبها در کنار بسیاری از میدانهای نفتی ایران زبانه میکشند، سالهاست به بخشی از چشمانداز صنعت نفت کشور تبدیل شدهاند. منظرهای که شاید برای ساکنان مناطق نفتخیز عادی به نظر برسد، اما پشت این آتشهای دايمی، میلیاردها دلار ثروت ملی در حال سوختن است. تازهترین گزارش بانک جهانی نشان میدهد ایران در سال 2025 با سوزاندن نزدیک به 30 میلیارد مترمکعب گاز همراه نفت، پس از روسیه در جایگاه دوم جهان قرار گرفته است. رقمی که ارزش آن حدود 10 میلیارد دلار برآورد میشود.
این آمار در شرایطی منتشر شده که کشور با ناترازی گاز، قطعی برق صنایع، محدودیت سوخت نیروگاهها و چالش تامین انرژی در فصول سرد و گرم سال مواجه است. به بیان دیگر، بخشی از سوختی که میتوانست در خدمت اقتصاد کشور قرار گیرد، در مشعلهای نفتی میسوزد و به هوا میرود.
رکوردی که افتخارآمیز نیستبر اساس گزارش بانک جهانی، حجم گاز فلر یا همان گازهای همراه نفت که در جهان سوزانده شده، برای سومین سال پیاپی افزایش یافته و در سال 2025 به 167 میلیارد مترمکعب رسیده است. ارزش این میزان گاز حدود 54 میلیارد دلار تخمین زده میشود.در این میان ایران با ثبت رقم 29.9 میلیارد مترمکعب گاز فلر، رتبه دوم جهان را به خود اختصاص داده است. نکته نگرانکنندهتر آنکه میزان فلرینگ در ایران نسبت به سال قبل حدود 5 درصد افزایش یافته؛ موضوعی که نشان میدهد برنامههای جمعآوری این گازها هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است.
گاز فلر چیست و چرا میسوزد؟در بسیاری از میادین نفتی، همراه با نفت خام، حجم قابل توجهی گاز نیز از چاه خارج میشود. این گازها در صورت نبود زیرساختهای لازم برای جمعآوری، انتقال یا فرآورش، در مشعلها سوزانده میشوند؛ فرآیندی که در صنعت نفت «فلرینگ» نام دارد.در برخی موارد، سوزاندن گاز به دلایل ایمنی ضروری است، اما بخش بزرگی از فلرینگ در کشورهای نفتخیز ناشی از کمبود سرمایهگذاری، فرسودگی تجهیزات یا نبود شبکه انتقال گاز است. نتیجه این وضعیت، اتلاف منابع ارزشمند انرژی و افزایش آلودگی زیستمحیطی است.
10 میلیارد دلار؛ معادل چند پروژه بزرگ ملی؟عدد 10 میلیارد دلار شاید در نگاه نخست صرفا یک آمار اقتصادی به نظر برسد، اما با همین منابع میتوان دهها پروژه زیرساختی بزرگ را تامین مالی کرد. این رقم معادل چندین نیروگاه بزرگ برق، هزاران کیلومتر خطوط ریلی یا بخشی قابل توجه از سرمایه مورد نیاز صنایع مادر کشور است. از سوی دیگر، ارزش حرارتی گازهای فلرشده میتوانست بخش مهمی از کمبود انرژی صنایع و نیروگاهها را جبران کند. در سالهای اخیر بسیاری از کارخانهها به دلیل محدودیت گاز یا برق با کاهش تولید روبهرو شدند و برخی واحدها حتی برای هفتهها فعالیت خود را متوقف کردند.
تناقض بزرگ در بازار انرژیافزایش فلرینگ در ایران زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که کشور در زمستان با کسری گاز مواجه میشود. در ماههای سرد سال، اولویت تامین گاز به بخش خانگی داده میشود و صنایع بزرگ، پتروشیمیها و نیروگاهها با محدودیت روبهرو میشوند.در چنین شرایطی، مشاهده شعلههایی که شبانهروز میلیاردها مترمکعب گاز را میسوزانند، تصویری از یک تناقض جدی در مدیریت انرژی کشور ارايه میدهد. کارشناسان معتقدند جمعآوری گازهای همراه نفت میتواند بخشی از فشار موجود بر شبکه انرژی را کاهش دهد و درآمد ارزی جدیدی نیز برای کشور ایجاد کند.
هزینهای فراتر از اقتصادزیان ناشی از فلرینگ صرفا به اتلاف منابع مالی محدود نمیشود. سوزاندن گازهای همراه نفت یکی از منابع مهم انتشار گازهای گلخانهای و آلایندههای جوی محسوب میشود. این فرآیند علاوه بر تولید دیاکسیدکربن، کیفیت هوا در مناطق نفتخیز را نیز تحت تاثیر قرار میدهد.استانهای نفتخیز جنوب کشور سالهاست با این پدیده دست و پنجه نرم میکنند. بسیاری از فعالان محیط زیست هشدار دادهاند که کاهش فلرینگ میتواند آثار مثبتی بر سلامت عمومی و وضعیت زیستمحیطی این مناطق داشته باشد.
راهحلی که سالها درباره آن صحبت شده استموضوع جمعآوری گازهای فلر در ایران مسيله تازهای نیست. طی دو دهه گذشته بارها از اجرای طرحهای مختلف برای مهار این گازها سخن گفته شده و برخی پروژهها نیز به بهرهبرداری رسیدهاند. با این حال آمارهای جدید نشان میدهد فاصله قابل توجهی میان اهداف اعلامشده و وضعیت موجود وجود دارد.متخصصان صنعت انرژی معتقدند توسعه واحدهای جمعآوری گاز، سرمایهگذاری در زیرساختهای انتقال، افزایش ظرفیت پالایش گاز و مشارکت بیشتر بخش خصوصی میتواند سرعت کاهش فلرینگ را افزایش دهد.
ثروتی که هنوز قابل نجات استگزارش بانک جهانی بار دیگر توجهها را به یکی از قدیمیترین چالشهای صنعت نفت ایران جلب کرده است. نزدیک به 30 میلیارد مترمکعب گاز که در یک سال سوخته، تنها یک آمار خشک اقتصادی نیست؛ این رقم نماد بخشی از ظرفیت استفادهنشده اقتصاد انرژی کشور است.در دورانی که تامین انرژی به یکی از مهمترین دغدغههای اقتصاد ایران تبدیل شده، کاهش فلرینگ میتواند از معدود حوزههایی باشد که همزمان سه دستاورد مهم به همراه دارد: افزایش درآمد، تقویت امنیت انرژی و کاهش آسیبهای زیستمحیطی. تا آن زمان، شعلههای مشعلهای نفتی همچنان در آسمان جنوب کشور خواهند سوخت. شعلههایی که هر شب یادآور میلیاردها دلار ثروت ازدسترفته هستند.