رمزگشایی از نقشه بازمعماری تجارت انرژی ایران/ طلسم تحریم‌های نفتی آمریکا چگونه می‌شکند

رمزگشایی از نقشه بازمعماری تجارت انرژی ایران/ طلسم تحریم‌های نفتی آمریکا چگونه می‌شکند

بازمعماری تجارت انرژی ذیل طرح کلان سیاسی کشور با رویکرد شرق‌گرا و منطقه‌گرا در سطح راهبردی باید مبتنی بر تجارت حداکثری گاز به منظور کسب امنیت و قدرت سیاسی در منطقه و داخلی سازی مصرف نفت به منظور کسب ارزش‌افزوده بیشتر باشد.

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس، وجود منابع عظیم نفت و گاز در ایران اثرات جدی بر اقتصاد سیاسی کشور داشته است. به طور خاص، صادرات نفت خام از پیش از انقلاب، همواره نقش جدی در سیاست خارجی کشور از یک سو و تامین بودجه دولت از سوی دیگر داشته است، اما تشدید تحریم‌ها در دهه 90 و کاهش شدید صادرات نفت ایران (تصویر 1)، ایده کلی حاکم بر فضای ذهنی مسيولین کشور ناظر به کسب امنیت و درآمد پایدار حاصل از صادرات نفت خام را با چالش مواجه نمود.

از طرف دیگر، اقتصاد بین‌الملل شاهد تغییرات جدی به ویژه با ظهور چین به عنوان یک ابرقدرت اقتصادی بوده است که نقش و جایگاه سنتی ایران به عنوان یک تامین کننده نفت در اقتصاد بین‌الملل را تحت تاثیر قرار داده است. بنابراین، ایران باید در یک طرح کلان سیاسی که مبتنی بر تحولات بین‌الملل و مزیت‌های خود از جمله انرژی است، کشور را در نظم جدید اقتصاد بین‌الملل جانمایی کند.

با توضیحات فوق، ضروری است معماری تجارت انرژی کشور به ویژه در صورت رفع تحریم‌ها مورد بازنگری و طراحی جدید قرار گیرد؛ به گونه‌ای که اولا در مقابل تحریم، مقاوم باشد و ثانیا در راستای جانمایی جدید ایران در اقتصاد بین‌الملل مبتنی بر مزیت‌های کشور قرار گیرد.

ذکر این نکته نیز حايز اهمیت است که در مقطع کنونی، جنگ اوکراین یک فرصت بزرگ غیرقابل تکرار برای ایران ایجاد کرده است که می‌تواند در جایابی جدید در اقتصاد بین‌الملل و بازمعماری تجارت انرژی کشور، از آن بهره گیرد.

تصویر 1

*چرا صادرات نفت ایران تحریم‌پذیر است؟

در این راستا اندیشکده سیاست‌گذاری امیرکبیر در گزارشی با عنوان «لزوم بازمعماری تجارت انرژی کشور با محوریت تجارت گاز» به این موضوع پرداخته است.

طبق این گزارش، بخش انرژی و به صورت خاص صادرات نفت، به عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصادی ایران همواره در معرض تحریم‌های امریکا بوده است.

در کنار همسوسازی اراده کشورهای مختلف برای تحریم نفت ایران، ویژگی‌های بازار نفت باعث شده است، صادرات نفت ایران توسط آمریکا قابل تحریم باشد.

طبق تصویر 2، قابلیت جایگزینی نفت ایران که به علت وجود ظرفیت مازاد تولید نفت در جهان، امکان جابه‌جایی آسان نفت به مناطق مختلف و امکان جایگزینی نفت مناطق مشابه به جای یکدیگر ایجاد شده است، در کنار قابلیت شناسایی نفت صادراتی ایران از طرق شیمیایی، بانکی، رهگیری دریایی و خریدار نهایی نفت خام، شرایط امکان‌پذیری تحریم نفت ایران را مهیا کرده است.

تجربه دو دور تحریم شدن نفت ایران نشان داد که نفت ایران قابل تحریم‌ بوده و در صورت تداوم معماری فعلی تجارت انرژی کشور (صادرات حداکثری نفت)، همواره تـحریـم خـریـد نفت ایران یکی از نقاط فشار امریکا بر کشور جهت کسب امتیازات بیشتر از ایران خواهد بود. لذا امکان ادامه دادن گزینه صادرات نفت خام برای جمهوری اسلامی وجود ندارد و کشور باید به سمت یک معماری جدید تجارت انرژی حرکت کند که ضمن مصونیت پایدار در مقابل تحریم‌ها، منافع سیاسی و اقتصادی حاصل از تجارت انرژی را برای کشور حداکثر نماید.

تصویر 2

*رمزگشایی از نقشه بازمعماری تجارت انرژی ایران

به منظور بازمعماری تجارت انرژی کشور، لازم است یک چارچوب تحلیلی برای مقایسه انواع حامل‌های انرژی به‌کار گرفته شود. از آنجا که تجارت انرژی علاوه بر ابعاد اقتصادی، دارای ابعاد سیاسی جدی به ویژه برای کشوری چون ایران است، چارچوب تحلیلی بازمعماری تجارت انرژی می‌بایست مبتنی بر حداکثر کردن آورده سیاسی و اقتصادی در ذیل قید کلی تحریم‌ناپذیری باشد.

بدین منظور، گزینه‌های جدی تجارت انرژی ایران یعنی صادرات نفت خام، صادرات گازطبیعی، صادرات فرآورده‌های نفتی و صادرات محصولات پتروشیمی، از منظر تحریم‌ناپذیری، آورده سیاسی (ایجاد قدرت در روابط خارجی) و آورده اقتصادی (ارزش‌افزوده) باید مورد مقایسه قرار گیرند (تصویر 3).

تصویر 3

از منظر تحریم‌ناپذیری، صادرات نفت بسیار تحریم‌پذیر است، اما صادرات گاز به علت قابلیت جایگزینی کم در موقعیت بسیار بهتری از لحاظ تحریم‌ناپذیری قرار دارد. صادرات فراورده‌های نفتی و صادرات محصولات پتروشیمی نیز به علت عدم امکان شناسایی ناشی از خرد بودن محموله‌ها، به مراتب قابلیت تحریم کمتری نسبت به صادرات نفت خام دارد.

لذا، از منظر مصونیت در برابر تحریم، صادرات گاز و صادرات فراورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی نفتی و گازی بر صادرات نفت خام اولویت دارد. آمار مرتبط با دو دوره تحریم اخیر در ده سال گذشته نیز نشان می‌دهد، صادرات این محصولات، به‌ویژه صادرات گاز، اثرپذیری چندانی از تحریم‌ها نداشته است.

از بعد آورده سیاسی، به طور کلی ابزار انرژی می‌تواند در دو مقوله آورده سیاسی داشته باشد: اول، ایجاد بازدارندگی از طریق ایجاد وابستگی متقابل (وجه سلبی) و دوم، ایجاد زمینه توسعه روابط سیاسی با کشورهای هدف (وجه ایجابی). از این منظر، صادرات گاز به علت ساختار بازار منطقه‌ای و نسبتا انحصاری، قراردادهای بلندمدت، حساسیت محل مصرف و عدم قابلیت ذخیره‌سازی بالا، نسبت به نفت روابط مستحکم‌تری بین خریدار و فروشنده شکل می‌دهد و با توجه به انحصار نسبی صادرکننده، قدرت اثرگذاری زیادی برای آن ایجاد می‌کند. صادرات نفت دارای آورده سیاسی متوسط، و بیشتر از جنس ایجاد زمینه توسعه روابط سیاسی است و صادرات فراورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی نیز فاقد اثرگذاری سیاسی جدی است.

در مقایسه بر اساس آورده اقتصادی، اگر معیار مقایسه ارزش‌افزوده در نظر گرفته شود، صادرات گاز عدم‌النفع کمتری نسبت به صادرات نفت دارد. زیرا زنجیره ارزش گاز محدودتر بوده و امکان ایجاد ارزش‌افزوده قابل توجهی در صورت ورود به فرایندهای پتروشیمی ندارد. در بررسی مصارف گاز در جهان و هم‌چنین در کشورهای توسعه یافته، مشخص می‌شود که سهم بسیار کمی (در حدود 2 تا 3 درصد) به خوراک پتروشیمی اختصاص می‌یابد و عمده مصارف گاز به منظور تولید گرما یا برق است که موید عدم امکان تولید اقتصادی مواد با ارزش‌افزوده بالا در زنجیره ارزش گاز طبیعی است. لذا، از منظر اقتصادی نیز صادرات گاز مطلوبیت بیشتری نسبت به صادرات نفت دارد.

*طلسم تحریم‌های نفتی آمریکا چگونه می‌شکند

بازمعماری تجارت انرژی کشور مبتنی بر قید مصون بودن بلندمدت در مقابل تحریم و همچنین حداکثرسازی انتفاع سیاسی و اقتصادی کشور در ذیل طرح کلان سیاسی کشور (رویکرد شرق‌گرا و منطقه‌گرا)، در سطح راهبردی باید مبتنی بر تجارت حداکثری گاز به منظور کسب امنیت و قدرت سیاسی در منطقه و داخلی سازی مصرف نفت به منظور کسب ارزش‌افزوده بیشتر باشد.

لذا در سطح کلان تجارت انرژی، پیشنهاد می‌شود ایران با واردات و صادرات حداکثری گاز در ارتباط با کشورهای منطقه (واردات سالانه حداقل 50 و صادرات حداقل 100 میلیاردمترمکعب) و صادرات روزانه 1 میلیون بشکه‌ای نفت خام به چین در ذیل توافق بلندمدت، معماری تجارت انرژی خود را بر مبنای سهم دوسوم گاز و یک‌سوم نفت قرار دهد (تصویر 4).

همچنین در سطح خرد تجارت انرژی، صادرات فرآورده‌های نفتی به کشورهای منطقه، صادرات محصولات پتروشیمی حاصل از توسعه زنجیره ارزش‌افزوده به بازار جهانی ترجیحا با رویکرد اولویت شرق به ویژه چین، صادرات خرد نفت خام و میعانات گازی به سوریه و ونزويلا و صادرات ال.ان.جی به صورت بلندمدت به چین با بهره‌برداری از طرح ایران ال.ان.جی پیشنهاد می‌شود.

تصویر 4

بازمعماری تجارت انرژی کشور مبتنی بر وزن‌دهی به تجارت گاز منطقه‌ای، که شکل تجارت انرژی کشور را در30 سال آینده مشخص می‌کند، یک تغییر راهبردی بزرگ در حوزه انرژی و سیاست خارجی کشور و نیز در راستای نیل به اهداف اسناد بالادستی حوزه انرژی در زمینه افزایش صادرات گاز است.

نظام سلطه و در راس آنها آمریکا با درک اهمیت تجارت گاز و نقش پررنگ آن در آینده انرژی جهان، تلاش فراوانی برای جلوگیری از تحقق طرح‌های تجارت گاز ایران کرده‌اند. فشار بر هند به منظور خارج شدن از طرح خط لوله صلح، فشار بر روی پاکستان و عمان به منظور عدم اجرایی کردن واردات گاز از ایران، و حمایت از گزینه‌‎های رقیب خطوط لوله ایران از جمله تلاش برای توسعه خط لوله قفقاز جنوبی، حمایت از خط لوله تاپی و ترانس‌کاسپین، همگی نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد آمریکا نیز به خوبی واقف است چنین طرح و معماری از تجارت انرژی، ایران را در سطح منطقه و بین‌الملل بسیار قدرتمند خواهد نمود.

بنابراین تحقق چنین طرحی از تجارت انرژی اگرچه به هیچ وجه ساده نیست، اما ضرورتی برای تثبیت منطقه‌ای ایران و جانمایی تحریم‌ناپذیر کشور در اقتصاد بین‌الملل به شمار می‌رود. ناظر به این سطح بالای اهمیت، تحقق این معماری خارج از توان وزارت‌خانه‌هایی مانند نفت و خارجه بوده و مهمترین الزام برای تحقق آن، قرار گرفتن این راهبرد در سطح اول تصمیم‌گیری کشور قرار دارد.

پایان پیام/

خودروهای وارداتی هم در بورس کشف قیمت شوند عبور ایران خودرو از مرز تولید 400 هزار دستگاه رشد اندک 541 واحدی شاخص کل بورس زمان قرعه کشی فروش فوق العاده ایران خودرو اعلام شد_ آذر 1401 افزایش سهمیه پایه ناوگان دیزلی قیمت این مدل دنا از نیم میلیارد عبور کرد فضا برای تجارت امن نیست پیگیری جدی مجلس برای پرداخت وام ازدواج+ جزيیات جذب نیروهای بومی در بنادر معطل کنندگان صدور مجوز کسب و کار به بهانه متراژ، تحت تعقیب کیفری قرار می‌گیرند کاهش 6 درصدی صادرات ایران به دوحه/ تداوم فعالیت کریدور ترکیه-ایران-قطر/ بندر دیر مبدا صادراتی می‌شود حضور 5 وزیر در کمیسیون‌های تخصصی مجلس آغاز معاملات توافقی دلار با نرخ33 هزار و 500 تومان جزيیات مهم از رتبه بندی معلمان | مبلغ نهایی حقوق معلمان مشخص شد ابلاغ احکام مالیاتی آیین‌نامه‌ی حمایت از سکوها و کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال شرط متراژ مغازه از شروط صدور پروانه‌های کسب حذف شد معامله 395 هزار تن فرآورده در بازار فیزیکی بورس انرژی ترخیص 99 تن دارو و مواد اولیه دارویی از بندر شهید رجایی اولین دوره جشنواره «ترنج» برگزار می‌شود ورود سازمان حمایت به ماجرای نوکیای ایرانی / معاونت صنایع وزارت صمت باید پاسخگو باشد! قزاقستان به دنبال استفاده از ظرفیت ترانزیتی ایران است ترافیک نیمه‌سنگین در آزادراه کرج - قزوین امکان ثبت شکایات در سامانه جامع گارانتی برقرار شد / گارانتی کدام کالاها در سامانه قابل استعلام است؟ 580 هزار حقیقی سبد سهام خود را بیمه کردند آغاز پروازهای شرکت هواپیمایی «ادیل» عربستان به استانبول قیمت جهانی طلا امروز شنبه 5 آذرماه 1401 قیمت طلا و سکه امروز شنبه 5 آذرماه 1401 پنجره جمعیتی و اعتراضات اخیر / غیر از ناامیدی برای جوانان دهه های 70 و 80 هیچ نداشتیم نوسانات در بازار سرمایه طبیعی است/ نگاه حمایتی دولت سهامداران را به آینده بورس امیدوار می‌کند مبلغ حقوق کارگران افزایش یافت | افزایش حقوق کارگران واریز شد تراورس از لیست واگذاری سازمان خصوصی سازی خارج شود کاهش تردد در محورهای برون‌شهری تخم مرغ شانه ای 89 هزار تومان قیمت مسکن در سکون/ پاسداران متری 80 تا 100 میلیون تومان در هفته جاری کدام نماد‌ها مجمع برگزار می‌کنند؟ | برگزاری مجمع 4 نماد جهت افزایش سرمایه هشدار آلمان به تصمیم درباره سهمیه بندی گاز واردات برق در زمستان به صورت متغیر دلیل ناامنی سوریه و عراق جلوگیری از صادرات گاز ایران بود/ آغاز مذاکرات برای احداث خط لوله گاز به عما... رفع تعهد ارزی برای شیرخشک و مرکبات فرآورده های متنوع هیدروکربوری روی تابلوی بورس انرژی صادرات بیش از یک میلیارد دلار از ایلام به عراق جزيیات عرضه خودرو تارا و 207 اتوماتیک با قیمت جدید در بورس کالا آپارتمان‌های 15 میلیاردی در این مناطق تهران قیمت جدید خودرو در بازار / از پراید و تیبا تا... واریز 2 مرحله‌ای سود سهام عدالت / 2 برابر شدن سود سهام عدالت نسبت به سال قبل برنامه‌ریزی هوشمندانه برای تکرار رکوردشکنی تقدیر و تجلیل مسوولان استان کرمان از شرکت گهرزمین امضای تفاهم نامه همکاری دو جانبه ایران و ازبکستان در مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم دسترسی سایر خودروسازان به دستاوردهای فناورانه ایران‌خودرو پیشنهاد شهباز شریف به ترکیه برای پیوستن به کریدور اقتصادی پاکستان و چین