به گزارش خبرنگار مهر با کاهش 43 درصدی ورودی آب به سدهای کشور، هشدارها درباره بحران آب ایران وارد مرحله تازهای شده است. بنا بر اعلام شرکت مدیریت منابع آب ایران، هماینک 48 سد تامینکننده آب شرب کشور کمتر از 20 درصد ذخیره دارند؛ عددی که در مقایسه با سال گذشته بیانگر فشردگی بیسابقه منابع و آمادگی برای وضعیت بحرانی است. به گفته مقامات وزارت نیرو، در حال حاضر 15 استان ایران در شرایط قرمز آبی قرار گرفتهاند و شهرهای مشهد، تهران، اراک و اصفهان در کانون اولویتهای مدیریتی آب قرار دارند.
کاهش بیسابقه منابع و فشار بر سدهای حیاتی
رژیم بارشها در کشور طی دو سال گذشته بهطور جدی تغییر کرده است. در حالیکه میانگین بارندگی سالانه در ایران از حد طبیعی فراتر رفته بود، امسال در بسیاری از مناطق مرکزی و شرقی، سطح بارشها کاهش یافت و منابع ورودی سدها با افت چشمگیر روبهرو شدند. کارشناسان میگویند افت 43 درصدی ورودی به سدها میتواند موجب کاهش قابل توجه ذخیره در ماههای پایانی سال و بروز خاموشیهای آبی محلی شود.
همزمان بررسیها نشان میدهد از یک میلیون چاه کشاورزی فعال، تنها 21 هزار حلقه چاه تحت کنترل آبفا است؛ آماری که از ضعف جدی نظارت بر برداشت آب زیرزمینی حکایت دارد.
انتقال آب با هزینههای سنگین
در چنین شرایطی، طرحهای انتقال آب عملا تنها گزینه اضطراری وزارت نیرو برای جلوگیری از بحران هستند. به گفته یکی از مدیران صنعت آب، 7 همت (هزار میلیارد تومان) هزینه انتقال آب طالقان به تهران شده و برای تکمیل سایر طرحهای بحرانی کشور 30 همت بودجه نیاز است. با این وجود کارشناسان هشدار میدهند که انتقال آب صرفا مسکن است و نمیتواند جایگزین اصلاح الگوی مصرف شود.
ایران دارای 146 هزار کیلومتر خطوط انتقال آب و حدود 350 هزار کیلومتر شبکه توزیع است که بخشهای زیادی از آن به نوسازی فوری نیاز دارند. در کنار سدها، تنها 20 میلیون مترمکعب منبع ذخیره آب شرب مستقل وجود دارد. در سطح سلامت آب، وزارت نیرو اعلام کرده که 950 آزمایشگاه فعال کیفیت آب را بهصورت روزانه پایش میکنند و تاکید میشود «کیفیت خط قرمز است»؛ به عبارت دیگر، از چاههایی با نیترات بالا به هیچ عنوان آب شرب توزیع نمیشود.
مدیریت افکار عمومی به جای جیرهبندی
در مواجهه با بحران آبی، مقامهای وزارت نیرو از واژه «جیرهبندی» فاصله گرفتهاند. مسيولان این وزارتخانه میگویند استفاده از واژه جیرهبندی در فضای افکار عمومی غلط است. باید گفتوگو و آگاهیبخشی را جایگزین هشدارهای بیمورد کنیم. به گفته آنها، ایران به دلیل وسعت، اقلیم و جمعیت بالا، شرایطی کاملا متفاوت با بسیاری از کشورهای کمآب دارد و نمیتوان سیاستهای کنترل مصرف را با الگوی واحد اجرا کرد.
این مقام مسيول تاکید کرد که ناترازیهای آبی سالهای قبل بهخوبی مدیریت شدهاند، اما رفتار مصرفکنندگان در ماههای آینده عامل تعیینکننده خواهد بود. در نیمه نخست سال جاری، مصرف آب حدود 10 درصد کاهش یافت، اما در هفتههای اخیر این روند دوباره شکسته شده است.
بحران رفتار مصرفی
آمار رسمی نشان میدهد 67 درصد مردم ایران بالاتر از استاندارد جهانی مصرف آب دارند. این رقم بهویژه در مناطق شهری و حاشیهای به سطوح هشدار رسیده است. در تهران، تحلیل کارشناسان نشان میدهد که تنها 10 درصد کاهش مصرف میتواند کمبود 3.5 مترمکعب بر ثانیه را مدیریت کند. بااینحال در یک ماه اخیر رفتار مصرفی پایتختنشینان به سمت افزایش بازگشته و احتمال کمبود در زمستان وجود دارد.
اقلیم، انکار و آینده آب
کارشناسان محیطزیست و هواشناسی معتقدند تغییر رژیم بارشها و گرمایش اقلیم، بحران آب ایران را از مرحله مدیریتی به مرحله اقلیمی رسانده است؛ بحرانی که با وجود ساخت سد و انتقال آب، بدون تغییر رفتار جمعی قابل کنترل نیست. برخی تحلیلگران هشدار دادهاند ادامه مصرف کنونی میتواند طی دو سال آینده ایران را با ناترازی 8 میلیارد مترمکعبی در منابع آب تجدیدپذیر روبهرو کند.
حال، با نزدیک شدن به فصل سرد و کاهش بارشها، وزارت نیرو خود را برای سناریوی سختی آماده میکند: تداوم وضعیت قرمز در 15 استان، احتمال سهمیهبندی محدود در برخی مناطق؛ و الزام به فرهنگسازی گسترده برای کاهش مصرف.
به نظر میرسد بحران آب دیگر نه در آمار که در زندگی روزمره ایرانیان جریان دارد بحرانی بیصدا ولی بیرحم که اگر باور عمومی برای تغییر مصرف شکل نگیرد، تابستان آینده میتواند نخستین سال ورود ایران به دوره «خشکی فراگیر» باشد.
تازهترین گزارشها باتوجه به اینکه در ششمین سال خشکسالی قرار داریم، حاکی از آن است که ورودی آب به سدهای کشور در سال جاری 43 درصد کمتر از سال گذشته بوده است و در حال حاضر، 48 سد تامینکننده آب شرب کمتر از 20 درصد ظرفیت خود را در اختیار دارند و 15 استان در وضعیت قرمز آبی قرار گرفتهاند. در این میان، برخی کلانشهرها در کنار تهران در اولویت نخست مدیریت منابع آبی کشور قرار دارند.
بنابر این گزارش اقدامات زیادی برای رفع ناترازی ها صورت گرفته که بر این اساس پروژههای بزرگ انتقال و ذخیرهسازی نیز در حال اجراست و تنها در طرح انتقال آب از طالقان به تهران، 7 همت هزینه شده و برای تکمیل سایر طرحهای بحرانی حدود 30 همت دیگر نیاز است.
در بخش فنی نیز، ایران اکنون دارای 146 هزار کیلومتر خط انتقال و 350 هزار کیلومتر شبکه توزیع آب است و بیش از 950 آزمایشگاه سلامت آب در سراسر کشور بر کیفیت منابع شرب نظارت دارند.
در سطح اجتماعی، تغییر «رفتار مصرفی مردم» بهعنوان تعیینکنندهترین عامل آینده آبی کشور معرفی شده است. طبق آمارها، 67 درصد مردم بالاتر از استاندارد جهانی آب مصرف میکنند؛ با این حال، در ششماهه نخست سال مصرف نسبت به مدت مشابه سال گذشته 10 درصد کاهش یافت، گرچه در یک ماه اخیر روند مصرف دوباره افزایش نشان داده است.
اگر هر خانوار تهرانی در هر شبانه روز تنها هفت آب یکونیم لیتری صرفه جویی کنند معادل 10 درصد کاهش مصرف در تهران خواهد بود و کمبود 3/5 مترمکعب بر ثانیه در این کلانشهر بهطور کامل مدیریت خواهد شد. این عدد ظاهرا کوچک، اما در عمل سرنوشتساز است، چرا که رفتار مردم، آینده آب ایران را میسازد.
وسعت، جمعیت و اقلیم ایران شرایطی متفاوت پدید آورده است، اما نظام آبی کشور با برنامهریزی دقیق تاکنون از بحران عبور کرده است و ضرورت دارد امروز به جای هشدارهای کور، باید بر گفتوگو، آموزش و آگاهیبخشی عمومی تمرکز کنیم.
کارشناسان معتقدند تغییر رژیم بارشها در کشور جدی و بلندمدت است، اما مدیریت علمی منابع و همراهی مردم میتواند چالش را به فرصت تبدیل کند. مدیران توزیع آب کشور نهتنها تامین پایدار آب را هدف گرفتهاند، بلکه به دنبال پیادهسازی الگوی جدیدی از مشارکت اجتماعی و مسيولیتپذیری عمومی در این حوزه هستند که جز با میدانداری مردم دغدغهمند ایران محقق نمیشود.
