به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، بورس ایران در آستانه ورود به شصتمین سال فعالیت خود، دیگر هیچ شباهتی به بازاری که در بهمن 1346 آغاز به کار کرد ندارد. آن زمان، بورس تهران فعالیت خود را با چند شرکت محدود آغاز کرد و نخستین معاملات روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد؛ اما امروز بازار سرمایه ایران به بازاری با صدها شرکت، میلیونها سهامدار، دهها ابزار مالی و ارزش بازاری در مقیاس هزاران هزار میلیارد تومان تبدیل شده است. اگر در نخستین سال فعالیت، تنها شش شرکت در بورس حضور داشتند، در سال 1405 دادههای بازار سرمایه از صدها شرکت پذیرفتهشده در بورس و فرابورس حکایت دارد و فقط ارزش بازار سهام ایران در مردادماه در محدوده بیش از 16 هزار همت قرار گرفته است. این مسیر نزدیک به شش دهه، البته یک مسیر مستقیم و بدون بحران نبوده؛ بورس ایران بارها با انقلاب، جنگ، خصوصیسازی، جهش نرخ ارز، تحریم، رکود، رونقهای شدید و سرانجام موج تاریخی سال 1399 روبهرو شده است.
1346؛ وقتی بورس متولد شدقانون تشکیل بورس اوراق بهادار تهران در اردیبهشت 1345 تصویب شد و پس از فراهمشدن مقدمات، بورس تهران در 15 بهمن 1346 رسما فعالیت خود را آغاز کرد. نخستین معامله بورس روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد. در نخستین سال فعالیت، تنها شش شرکت در بازار حضور داشتند و سرمایه آنها حدود 6.2 میلیارد ریال بود. ارزش معاملات نیز در همان سال حدود 15 میلیون ریال ثبت شد. این ارقام در مقایسه با اندازه امروز بازار تقریبا ناچیز به نظر میرسند، اما برای اقتصاد آن زمان یک تحول مهم محسوب میشد؛ زیرا برای نخستین بار بستری رسمی برای خریدوفروش اوراق بهادار و مشارکت سرمایهگذاران در مالکیت شرکتها ایجاد شده بود.
بورس در سالهای بعد به تدریج بزرگتر شد. در فاصله سالهای 1346 تا 1357، تعداد شرکتهای پذیرفتهشده افزایش پیدا کرد و بورس توانست جایگاه خود را در ساختار اقتصادی کشور تثبیت کند. تا سال 1357 تعداد شرکتها و موسسات پذیرفتهشده به حدود 105 مورد رسیده بود. بنابراین نخستین دوره حیات بورس را میتوان دوره شکلگیری نهادی دانست؛ دورهای که بازار هنوز کوچک بود، اما پایههای بازار سرمایه ایران در همان سالها گذاشته شد.
انقلاب؛ اولین شوک بزرگبا پیروزی انقلاب اسلامی، ساختار اقتصادی کشور دستخوش تغییرات گسترده شد و بورس نیز از این تحولات در امان نماند. ملیشدن بانکها، تغییر مالکیت بسیاری از بنگاههای بزرگ، اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران و سپس آغاز جنگ ایران و عراق، فضای فعالیت بازار سرمایه را بهشدت تغییر داد.
تعداد شرکتهای پذیرفتهشده که در سال 1357 حدود 105 شرکت بود، تا پایان سال 1367 به 56 شرکت کاهش یافت. در واقع بورس در دهه 60 با اقتصادی مواجه بود که بخش بزرگی از آن دولتی شده بود و جنگ نیز بخش قابل توجهی از منابع کشور را به خود اختصاص میداد. بنابراین بازار سرمایه در این دوره نقشی بسیار محدودتر از آنچه بعدها پیدا کرد داشت.
این دوره یکی از مهمترین فصلهای تاریخ بورس است؛ زیرا نشان داد بازار سرمایه به شدت به ساختار اقتصاد و سیاستهای مالکیتی کشور وابسته است. هرگاه اقتصاد به سمت دولتیشدن حرکت کرد، دامنه فعالیت بورس محدود شد و هر زمان سیاستهای خصوصیسازی و توسعه بخش خصوصی قوت گرفت، بورس نیز دوباره جان گرفت.
دهه 70؛ بازگشت آرام بورسپس از پایان جنگ، شرایط برای بازسازی اقتصاد و اجرای سیاستهای توسعهای فراهم شد. در همین دوره، بورس تهران دوباره مورد توجه قرار گرفت. سیاست خصوصیسازی و واگذاری بخشی از شرکتهای دولتی، نقش مهمی در توسعه بازار سرمایه داشت.
آمارهای تاریخی نشان میدهد تعداد شرکتهای پذیرفتهشده در بورس تهران از 56 شرکت در سال 1368 به 422 شرکت در سال 1383 افزایش یافت. ارزش معاملات نیز از حدود 9.9 میلیارد ریال در سال 1368 به بیش از 104 هزار میلیارد ریال در سال 1383 رسید. به این ترتیب، بورس از یک بازار کوچک پس از جنگ، به تدریج به یکی از ابزارهای اصلی تجهیز منابع و واگذاری سهام شرکتها تبدیل شد.
دهه 70 را باید دوره «بازسازی بورس» دانست؛ دورهای که بازار سرمایه هنوز به شکل امروزی گسترده نبود، اما مسیر توسعه آن دوباره باز شده بود.
1384؛ تغییر معماری بازار سرمایهسال 1384 یکی از نقاط عطف تاریخ بازار سرمایه ایران است. قانون بازار اوراق بهادار در این سال تصویب شد و ساختار جدیدی برای بازار سرمایه شکل گرفت. شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار ایجاد شدند و تفکیک وظایف نظارتی و اجرایی بازار سرمایه وارد مرحله جدیدی شد.
در سالهای بعد، شرکت بورس اوراق بهادار تهران و سپس فرابورس ایران شکل گرفتند و ساختار بازار سرمایه از یک بورس واحد به مجموعهای از بازارها و ابزارهای متنوع تبدیل شد. صندوقهای سرمایهگذاری، اوراق بدهی، ابزارهای مشتقه و سایر ابزارهای مالی به تدریج توسعه پیدا کردند.
این تحول اهمیت زیادی داشت؛ زیرا بورس دیگر صرفا محلی برای خریدوفروش سهام نبود و به تدریج به مجموعهای بزرگتر برای تامین مالی، سرمایهگذاری و مدیریت دارایی تبدیل شد.
انقلاب دیجیتال در تالار شیشهاییکی از مهمترین اتفاقات بورس در دهه 80 و 90، ورود معاملات الکترونیکی و آنلاین بود. پیش از آن، حضور در بازار سرمایه برای بسیاری از مردم نیازمند مراجعه به کارگزاری و طی فرآیندهای سنتی بود. اما با توسعه معاملات آنلاین، فاصله سرمایهگذار با بازار به شدت کاهش یافت.
این تغییر فناوری بعدها نقشی تعیینکننده در سال 1399 ایفا کرد. وقتی میلیونها نفر تصمیم گرفتند وارد بورس شوند، زیرساخت معاملات آنلاین امکان ثبت سفارش تعداد بسیار زیادی از سرمایهگذاران را فراهم کرده بود.
به عبارت دیگر، بورس 1399 یکشبه متولد نشد؛ بخش مهمی از زیرساخت آن در سالهای قبل ایجاد شده بود.
1399؛ سالی که همه بورس را شناختندسال 1399 بدون تردید یکی از مهمترین فصلهای تاریخ بورس ایران است. شاخص کل در فاصله مرداد 1398 تا مرداد 1399 رشدی کمسابقه را تجربه کرد و بازار سهام به موضوعی عمومی در جامعه تبدیل شد.
شاخص کل که در پایان مرداد 1398 حدود 266 هزار واحد بود، در روزهای ابتدایی مرداد 1399 از مرز یک میلیون و 900 هزار واحد عبور کرد. در 19 مرداد 1399 نیز شاخص کل به قله تاریخی آن دوره، یعنی بیش از 2 میلیون واحد رسید.
در همین دوره تعداد کدهای سهامداری نیز جهش کرد. بر اساس آمار منتشرشده در همان مقطع، تعداد کدهای سهامداری از حدود 9.1 میلیون کد در پایان مرداد 1398 به بیش از 15.2 میلیون کد در 8 مرداد 1399 رسید. اگر سهام عدالت نیز در نظر گرفته شود، تعداد افرادی که به نوعی با بازار سرمایه ارتباط پیدا کرده بودند، به دهها میلیون نفر میرسید.
بورس دیگر بازار گروه کوچکی از معاملهگران نبود؛ به بخشی از گفتوگوی روزمره خانوادههای ایرانی تبدیل شده بود.
سقوط تاریخی بورس در سال 99 و 1400اما داستان 1399 در همین نقطه تمام نشد. پس از اوج تاریخی مردادماه، بازار وارد روند نزولی شد. بسیاری از افرادی که در ماههای پایانی موج صعودی وارد بازار شده بودند، زیان سنگینی را تجربه کردند.
اهمیت این اتفاق فقط در کاهش شاخص خلاصه نمیشد. بخش مهمتر، آسیبی بود که به اعتماد سرمایهگذاران وارد شد. بسیاری از سهامداران تازهوارد که تصور میکردند رشد بورس ادامهدار است، در فاصله کوتاهی با واقعیت ریسک سرمایهگذاری مواجه شدند.
شاخص کل بورس تهران در 19 مرداد 1399 در محدوده 2 میلیون و 78 هزار و 512 واحد قرار داشت و این سطح بهعنوان سقف تاریخی آن مقطع ثبت شد. شاخص پس از این قله وارد یک روند نزولی سنگین شد و تا پایان سال 1399 به یک میلیون و 307 هزار و 707 واحد رسید. بر این اساس، شاخص کل از سقف مرداد تا آخرین روز کاری سال حدود 770 هزار واحد، معادل 37.1 درصد افت کرد.
البته این پایان ماجرای سقوط تاریخی بورس نبود و روند نزولی ماهها ادامه یافت. در نهایت شاخص کل در سوم خرداد 1400 به حدود یکمیلیون و 95 هزار واحد رسید؛ یعنی بیش از 47 درصد پایینتر از اوج تاریخی مرداد 1399. در بسیاری از نمادها نیز افت قیمت بسیار شدیدتر بود و برخی سهمها بیش از 80 درصد از ارزش خود را نسبت به سقف تاریخی از دست دادند. بازار سهام سرانجام در فروردین 1402، پس از حدود 31 ماه، توانست دوباره از سقف مرداد 1399 عبور کند.
از آن زمان به بعد، «اعتماد» به یکی از مهمترین متغیرهای تحلیل بازار سرمایه تبدیل شد. حتی در دورههایی که شاخص دوباره صعود کرد، بخشی از سهامداران قدیمی با احتیاط بیشتری رفتار کردند.
بورس بعد از 1399؛ بازار دیگر همان بازار سابق نبوداز سال 1400 به بعد، بورس چندین دوره صعود و نزول را تجربه کرد. در این سالها نرخ ارز، تورم، قیمت جهانی کالاها، سیاستهای اقتصادی دولت، نرخ بهره و تحولات سیاسی بر رفتار بازار اثر گذاشتند.
در همین دوره یک نکته مهم نیز بیشتر به چشم آمد: شاخص کل به تنهایی نمیتواند تجربه همه سهامداران را توضیح دهد. وزن بالای شرکتهای بزرگ و شاخصساز باعث میشود حرکت شاخص کل لزوما به معنی رشد یکسان تمام نمادها نباشد. به همین دلیل شاخص هموزن، ارزش معاملات، ورود و خروج پول حقیقی و عملکرد صنایع مختلف نیز برای فهم وضعیت بازار اهمیت پیدا کردند.
بورس در مرداد 1405 چقدر بزرگ شده است؟اکنون در مرداد 1405، فاصله بورس با سال 1346 بهخوبی قابل اندازهگیری است. در چهارم مرداد 1405 شاخص کل برای نخستین بار در این دوره از مرز 5 میلیون واحد عبور کرد و به 5 میلیون و 2 هزار و 209 واحد رسید. ارزش بازار بورس تهران در همان روز حدود 143 هزار و 914 هزار میلیارد تومان گزارش شد.
در روزهای بعد نیز بازار در محدوده بالای 5 میلیون واحد باقی ماند. در 12 مرداد، شاخص کل در محدوده 5 میلیون و 276 هزار واحد قرار داشت و ارزش معاملات نیز در سطوح بالایی ثبت شد.
بر اساس دادههای معاملاتی مرداد 1405، ارزش بازار سهام ایران، با احتساب بورس، فرابورس و بازار پایه، در اوایل مرداد به محدوده حدود 16 هزار و 978 همت رسیده بود. یعنی مقیاس بازار سهام ایران امروز با دهههای نخست فعالیت بورس قابل مقایسه نیست.
از نظر تعداد شرکتها نیز وضعیت کاملا متفاوت است. پتروشیمی اروند که در دیماه 1404 عرضه شد، به عنوان ششصد و بیستوهفتمین شرکت پذیرفتهشده در بورس تهران معرفی شد. در دادههای بازار سرمایه تا پایان هفتم مرداد 1405 نیز اطلاعات حدود 802 شرکت بازار سرمایه شامل بورس و فرابورس گردآوری شده بود. بنابراین اگر منظور از «بورس» کل بازار سرمایه باشد، با بازاری با بیش از 800 شرکت مواجهیم؛ اما عدد 802 را نباید با تعداد شرکتهای صرفا پذیرفتهشده در بورس تهران یکی دانست.
طبق شواهد موجود شاخص کل بورس در پایان معاملات 24 مرداد 1405 با 141.255 واحد افزایش به 5 میلیون و 736 هزار و 626.56 واحد رسید و شاخص کل هموزن نیز با رشد 1.595.14 واحدی در سطح یک میلیون و 606 هزار و 439.47 واحد قرار گرفت؛ ارزش بازار به 163 هزار و 788 هزار و 657.334 میلیارد ریال رسید و ارزش معاملات نیز 443 هزار و 789.245 میلیارد ریال ثبت شد.
در واقع، بورس امروز بسیار بزرگتر از گذشته است، اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این بازار توانسته اعتماد سرمایهگذار ایرانی را به اندازهای که در سالهای پیش از 1399 وجود داشت، بازسازی کند؟
پاسخ را نمیتوان تنها از روی عدد شاخص داد. ورود پول حقیقی، ارزش معاملات خرد، تعداد فعالان، میزان مشارکت در عرضههای اولیه، رشد صندوقهای سرمایهگذاری و رفتار سرمایهگذاران در دورههای پرریسک، شاخصهای مهمتری برای سنجش عمق بازار هستند.
حتی در مرداد 1405 نیز رشد همزمان شاخص کل و هموزن در مقاطعی از بازار نشان داد که جریان نقدینگی فقط محدود به چند نماد بزرگ نیست. در هفته پایانی تیر نیز شاخص هموزن 2.26 درصد رشد کرد، در حالی که شاخص کل 0.2 درصد کاهش یافته بود؛ اتفاقی که از چرخش بخشی از نقدینگی به سمت شرکتهای کوچکتر و متوسط حکایت داشت.
59 سال بعد؛ بورس ایران کجاست؟بورس ایران از شش شرکت در سال 1346 به بازاری با صدها شرکت و ارزش چندین هزار همت رسیده است. از تالارهای سنتی به معاملات آنلاین رسیده، از چند هزار سهامدار به جامعهای دهها میلیونی درگیر با بازار سرمایه رسیده و از معامله چند سهم محدود به مجموعهای از سهام، صندوقها، اوراق بدهی و ابزارهای مالی گسترش یافته است.
اما شاید مهمترین تغییر در این 59 سال، تغییر سهامدار باشد. سهامدار سالهای نخست عمدتا سرمایهگذاری محدود و حرفهای بود؛ سهامدار سال 1399 میلیونها ایرانی بودند که برای نخستین بار وارد بازار شدند؛ و سهامدار 1405 سرمایهگذاری است که تجربه یک سقوط تاریخی را پشت سر گذاشته و حالا با احتیاط بیشتری به سود و ریسک نگاه میکند.
بورس ایران امروز از نظر اندازه، تعداد شرکتها، فناوری، ابزارهای مالی و تعداد فعالان، فاصلهای بسیار زیاد با سال 1346 دارد. اما آزمون بزرگ دهه ششم فعالیت آن دیگر صرفا «بزرگتر شدن» نیست.
آزمون اصلی این است که آیا بازار سرمایه میتواند اعتماد، شفافیت، نقدشوندگی و ثبات قواعد بازی را همپای اندازه خود توسعه دهد یا نه.
59 سال پس از اولین معامله، بورس ایران دیگر یک بازار کوچک و محدود نیست؛ بازاری است که ارزش آن به بیش از 16 هزار همت رسیده، شاخص کل آن در مرداد 1405 از مرز 5 میلیون واحد عبور کرده و صدها شرکت در آن و فرابورس فعالیت دارند. اما آینده بورس نه فقط با ارتفاع شاخص، بلکه با میزان اعتمادی سنجیده خواهد شد که سرمایهگذار ایرانی حاضر است دوباره به این بازار بسپارد.
223224
