به گزارش بورس‌نیوز به نقل از اکونومیست، تصمیم چین برای استفاده ابزاری از صادرات عناصر نادر (Rare Earths) به‌عنوان ابزار فشار سیاسی و اقتصادی، در کوتاه‌مدت نتایجی برای پکن داشته، اما کارشناسان معتقدند این راهبرد در بلندمدت به زیان خود چین تمام خواهد شد.
ماجرا از آوریل 2025 آغاز شد؛ زمانی‌که دولت چین صادرات عناصر نادر را محدود کرد. این مواد حیاتی، بیش از 90 درصد در پالایشگاه‌های چین تولید می‌شوند و برای ساخت آهنربا‌های قوی در موتور‌های الکتریکی، خودروها، تلفن‌های هوشمند و حتی تجهیزات نظامی کاربرد دارند. اقدام پکن به سرعت زنجیره تامین جهانی را به بحران کشاند؛ برخی خودروسازان تولیدشان را متوقف کردند و مقام‌های اروپایی از جمله «اورسولا فون‌درلاین» ريیس کمیسیون اروپا، این اقدام را «باج‌گیری» خواندند.
در کوتاه‌مدت، به نظر می‌رسید این سیاست جواب داده است. آمریکا در واکنش به ازسرگیری صادرات چین، محدودیت فروش برخی تراشه‌های انویدیا را برداشت و افزایش تعرفه‌های وارداتی را به تعویق انداخت. اروپا هم با لحنی مصالحه‌جویانه به پکن نزدیک شد. با این حال، تحلیلگران اکونومیست تاکید دارند که این سلاح دیر یا زود به ضرر خود چین عمل خواهد کرد.
چین با طراحی نظام جدید مجوز‌های صادراتی از دسامبر 2024، کنترل بیش از 700 کالای کلیدی از جمله مواد معدنی حیاتی را در دست گرفته است. مقامات این کشور می‌توانند مسیر مصرف‌کننده نهایی را رصد و در صورت لزوم، مجوز‌ها را لغو کنند. این اقدام گرچه نشان‌دهنده بلوغ سلاح‌های ژيواکونومیک پکن است، اما در عین حال شرکت‌های غربی را به سمت یافتن جایگزین‌ها سوق داده است.
در حقیقت، تسلط چین بر بازار عناصر نادر نه ناشی از انحصار ذخایر جهانی است و نه پیچیدگی فناورانه پالایش. این تسلط بیشتر به دلیل پذیرش هزینه‌های زیست‌محیطی و صرفه‌جویی مقیاس در چین شکل گرفته است. اکنون هر چه پکن بیشتر از این ابزار به‌عنوان سلاح استفاده کند، انگیزه برای سرمایه‌گذاری در منابع جایگزین و فناوری‌های نوین بیشتر خواهد شد.
جستجوی جایگزین‌ها
پس از بحران مشابه در سال 2010، ژاپن سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در معادن عناصر نادر انجام داد و وابستگی خود را از 90 به 60 درصد کاهش داد. آمریکا نیز اخیرا از طریق پنتاگون در شرکت MP Materials سرمایه‌گذاری کرده و اپل قرارداد تامین امضا کرده است. برآورد‌ها نشان می‌دهد تا سال 2030 بیش از 22 پروژه جدید معدنی در نقاط مختلف جهان آغاز به کار خواهد کرد.
کاهش سهم چین از 90 به 80 درصد، شاید در ظاهر چندان بزرگ نباشد، اما عملا به معنای دو برابر شدن منابع جایگزین است؛ اتفاقی که قدرت مانور مشتریان چین را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.
نوآوری به‌جای وابستگی
کارشناسان هشدار می‌دهند غرب نباید تنها به دنبال محافظت از کل اقتصاد خود در برابر کمبود‌ها باشد، بلکه باید زمینه نوآوری را تقویت کند. تجربه‌های پیشین نشان داده کمبود‌ها به سرعت موجب نوآوری می‌شوند. بحران کبالت در سال 2022 با توسعه فناوری‌های جدید در صنعت خودروهای برقی رفع شد. اکنون نیز استارتاپ‌های غربی روی بازیافت عناصر نادر و تولید آهنربا‌ها و موتور‌هایی که به این مواد نیاز ندارند، سرمایه‌گذاری می‌کنند. شرکت‌های بزرگی مانند BMW و رنو نیز خودروهای برقی بدون عناصر نادر عرضه کرده‌اند.
اکونومیست در جمع‌بندی تاکید می‌کند: هر چه چین بیشتر از عناصر نادر به‌عنوان ابزار فشار استفاده کند، به همان اندازه انگیزه و سرمایه بیشتری در جهان برای توسعه جایگزین‌ها شکل خواهد گرفت. تجربه مداخلات آمریکا در صنعت تراشه‌ها و پاسخ نوآورانه شرکت‌های چینی نشان داده است که مسیر بازار‌های جهانی همیشه راه‌حل‌هایی برای فرار از انحصار پیدا می‌کند. این بار، چین نیز ممکن است طعم همان درس را بچشد.
