به گزارش خبرنگار مهر، بررسی داده‌های صادرات ماهانه‌ی نفت ایران در کنار رشد نقطه‌به‌نقطه‌ی نرخ دلار در بازار آزاد از در 10 سال گذشته، الگویی روشن را نشان می‌دهد. هر سه موج بزرگ ارزی این دوره، در سال‌های 1397، 1399 و 1405، هم‌زمان با محدود شدن مسیرهای فروش نفت رخ داده‌اند. پیش‌بینی منابع خارجی صادرات نفتی ایران پس از اعمال محاصره دریایی غیرقانونی آمریکا علیه ایران، به کف چند دهه گذشته رسیده است.
رابطه بین صادرات نفتی و رشد نرخ ارز در ایران ساده و خطی نیست. نرخ ارز معمولا پیش از کاهش واقعی صادرات واکنش نشان می‌دهد. به عبارت دیگر زمانی که بازیگران اقتصادی انتظار دارند که در آینده فروش و صادرات نفت کاهش پیدا کند، سریع‌تر واکنش نشان داده و این اثرات در بازار ارز نیز قابل مشاهده است.
تغییرات نرخ ارز تنها از یک عامل تبعیت نمی‌کند، در بلندمدت تورم و رشد نقدینگی اصلی‌ترین عوامل تعیین کننده تورم هستند، اما آمارها نشان می‌دهد که در کوتاه‌مدت شوک‌های بیرونی و انتظارات، می‌توانند به بازیگران اصلی بازار ارز تبدیل شوند.
پیشی گرفتن انتظارات از واقعیت
در اردیبهشت 1397 ایالات متحده از برجام خارج شد. در آن مقطع صادرات نفت ایران همچنان بیش از 2.3 میلیون بشکه در روز بود و هنوز بازگشت تحریم‌ها اثرگذار نشده بود، اما بازار ارز بی‌درنگ واکنش نشان داد. میانگین نرخ دلار در شهریور همان سال به حدود 14 هزار تومان رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل 274 درصد افزایش داشت؛ بالاترین رشد ثبت‌شده در کل دوره‌ی بررسی.
کاهش واقعی صادرات با تاخیر رخ داد: حدود 1.1 میلیون بشکه در آذر 1397 و کمتر از 600 هزار بشکه در خرداد 1398. در همین فاصله شتاب رشد دلار کاهش یافت و رشد سالانه‌ی آن در شهریور 1398 منفی شد. به بیان دیگر، بازار ارز پیش از اعمال کامل تحریم‌ها، اثر آن را در قیمت لحاظ کرده بود.
کف صادرات و موج دوم ارزی
سال 2020 پایین‌ترین سطح صادرات نفت ایران در این دهه را ثبت کرد. میانگین صادرات به حدود 340 هزار بشکه در روز رسید که کمتر از یک‌ششم سطح سال 2017 بود. هم‌زمان، همه‌گیری کرونا قیمت جهانی نفت را نیز به‌شدت کاهش داد.
موج دوم ارزی با فاصله از افت صادرات و هم‌زمان با کاهش ذخایر ارزی در دسترس شکل گرفت. میانگین نرخ دلار در مهر 1399 به حدود 29 هزار تومان رسید که 160 درصد بیش از سال قبل بود. پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و افزایش احتمال توافق، نرخ دلار تا بهار 1400 به حدود 22 هزار تومان کاهش یافت؛ که شاهد دیگری بود بر نقش تعیین‌کننده‌ی انتظارات در بازار ارز.
بهبود صادرات، بدون ثبات ارزی بدون برجام
در دوران ریاست جمهوری بایدن و کاهش شدت تحریم‌ها، صادرات نفت ایران عمدتا به مقصد چین، از حدود 800 هزار بشکه در روز در سال 2021 به نزدیک 1.6 میلیون بشکه در سال 2025 رسید و تقریبا دو برابر شد. با این حال، نرخ دلار روند صعودی خود را حفظ کرد و از حدود 25 هزار تومان در ابتدای 2021 به بیش از 130 هزار تومان در آذر 1404 رسید؛ افزایشی پنج‌برابری. رشد سالانه‌ی نرخ ارز در زمستان 1401 نیز به حدود 90 درصد رسید.
این واگرایی دو دلیل اصلی دارد. نخست، فروش نفت به معنای بازگشت کامل درآمد ارزی نیست؛ بخشی از نفت با تخفیف و از طریق واسطه‌ها فروخته شد و بخشی از درآمد آن با تاخیر یا به‌طور ناقص به بازار ارز رسید. دوم، تورم بالای 40 درصد به‌طور مستمر از ارزش ریال کاسته است.
در نهایت صادرات نفت ایران در بهمن 1404 به حدود 2.2 میلیون بشکه در روز رسید که از افزایش بارگیری‌ها پیش از آغاز جنگ حکایت داشت. با آغاز جنگ در اسفند و برقراری محاصره‌ی دریایی آمریکا در فروردین، صادرات در اردیبهشت به حدود 110 هزار بشکه کاهش یافت و رشد سالانه‌ی نرخ دلار بار دیگر از 100 درصد فراتر رفت.
فراز و نشیب نفت و دلار پس از جنگ رمضان
تفاهم‌نامه‌ی خرداد تنها برای چند هفته امکان ازسرگیری صادرات را فراهم کرد. با برقراری مجدد محاصره در نیمه‌ی تیر، صادرات در مرداد به حدود 240 هزار بشکه رسید و در شهریور متوقف شد. به گزارش پیش‌بینی شرکت کپلر، این نخستین ماه بدون بارگیری نفت از زمان انقلاب 1357 است. نرخ دلار در 11 مهر 1405 به رکورد حدود 269 هزار تومان رسید.
نفت همچنان مهم‌ترین منبع ارزی کشور است و محدودیت در فروش آن همواره بر بازار ارز اثر گذاشته است. با این حال، افزایش صادرات به‌تنهایی برای ثبات نرخ ارز کافی نبوده است. بازار ارز بیش از هر چیز به اخبار و انتظارات واکنش نشان می‌دهد؛ و تا زمانی که درآمد نفتی به‌طور کامل بازنگردد و تورم مهار نشود، ریال حتی در دوره‌های رونق صادرات نیز تضعیف خواهد شد.
