به گزارش خبرآنلاین، اقتصاد ایران در حالی سال 1405 را آغاز کرده که مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی بر فعالیت‌های تولیدی و تجاری کشور سایه انداخته است. انتشار آمار رشد اقتصادی سه‌ماهه نخست امسال، تصویری کم‌سابقه از ابعاد این وضعیت ارايه می‌کند. رشد منفی 10.1 درصدی در کنار تورم بسیار بالا، نشان می‌دهد اقتصاد کشور نه‌تنها از مسیر رشد فاصله گرفته، بلکه همزمان با کاهش تولید و افزایش مستمر قیمت‌ها مواجه است.
بررسی روند سه دهه گذشته نیز نشان می‌دهد این وضعیت صرفا به تحولات ماه‌های اخیر محدود نمی‌شود. اقتصاد ایران که در دهه 80 میانگین رشد سالانه نزدیک به 6 درصد را تجربه کرده بود، در دهه 90 با افت قابل توجه رشد مواجه شد و در سال‌های اخیر نیز نتوانست به مسیر رشد پایدار بازگردد.
اقتصاد ایران در نخستین فصل سال 1405 با افتی شدید مواجه شده است. بر اساس محاسبات مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی کشور در سه‌ماهه نخست امسال به منفی 10.1 درصد رسیده؛ آماری که در کنار افزایش قابل توجه سطح عمومی قیمت‌ها، ابعاد تازه‌ای از وضعیت دشوار اقتصاد کشور را آشکار می‌کند.
این افت اقتصادی در شرایطی رخ داده که ایران همزمان با مجموعه‌ای از چالش‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی مواجه بوده است. جنگ، محاصره و مذاکرات بی‌نتیجه از جمله عواملی هستند که در بهار امسال بر فضای عمومی کشور و فعالیت‌های اقتصادی تاثیر گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، چشم‌انداز روشنی برای بازگشت سریع اقتصاد به مسیر رشد نیز مشاهده نمی‌شود.
همزمان با ثبت رشد منفی 10.1 درصدی، تورم سالانه تا پایان مردادماه به 69 درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به 89 درصد رسیده است. وضعیت در بخش خوراکی‌ها و میان خانوارهای روستایی و دهک‌های درآمدی پایین‌تر دشوارتر بوده و نرخ تورم در این گروه‌ها به سطوح سه‌رقمی رسیده است. ترکیب کاهش تولید و افزایش شدید قیمت‌ها، احتمال تداوم یک دوره عمیق رکود تورمی را مطرح می‌کند.
فاصله اقتصاد ایران با دوران رشدهای بالا
مرور روند تاریخی رشد اقتصادی نشان می‌دهد اقتصاد ایران در سه دهه گذشته مسیر پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است. در دهه 70، پس از پایان جنگ و آغاز دوره‌ای از آرامش نسبی، رشد اقتصادی در برخی سال‌ها به سطوح بالایی رسید. هرچند اجرای سیاست تعدیل ساختاری در سال‌های ابتدایی این دهه با افزایش تورم و کاهش رشد همراه شد، اما تغییر رویکرد اقتصادی و اجرای سیاست‌های تثبیتی توانست شرایط را تا حدودی بهبود دهد.
رشد اقتصادی در سال 1375 به 7.7 درصد رسید و در سال‌های پایانی دهه نیز اقتصاد ایران بار دیگر رشدهای قابل توجهی را تجربه کرد. در مجموع، میانگین رشد سالانه کشور در دهه 70 حدود 4.1 درصد بود.
دهه 80 دوره‌ای متفاوت برای اقتصاد ایران محسوب می‌شد. افزایش درآمدهای نفتی و دسترسی به منابع بیشتر، زمینه ثبت رشدهای بالاتر را فراهم کرد. رشد اقتصادی در سال 1381 به 8.75 درصد رسید و در سال‌های بعد نیز ارقام قابل توجهی ثبت شد. میانگین رشد اقتصادی دهه 80 حدود 5.86 درصد بود؛ رقمی که فاصله زیادی با عملکرد اقتصادی سال‌های اخیر دارد.
با وجود این، برخورداری از درآمدهای نفتی بالا به ایجاد رشد پایدار و استفاده کامل از ظرفیت‌های اقتصادی منجر نشد و بخشی از فرصت‌های آن دوره از دست رفت.
دهه 90؛ آغاز دوره رشدهای ضعیف و ناپایدار
اقتصاد ایران از ابتدای دهه 90 وارد دوره‌ای از نوسانات شدید و رشدهای ضعیف شد. در سال 1391 و همزمان با تشدید تحریم‌های هسته‌ای، رشد اقتصادی به منفی 8.6 درصد سقوط کرد. پس از آن، با تغییر دولت و بهبود نسبی شرایط، رشد اقتصادی در سال‌های 1392 و 1393 مثبت شد، اما این روند دوام چندانی نداشت و در سال 1394 اقتصاد عملا رشد صفر را تجربه کرد.
اجرای برجام و لغو بخشی از تحریم‌ها در سال 1395 به جهش قابل توجه رشد اقتصادی انجامید. نرخ رشد در آن سال از 14 درصد فراتر رفت؛ رقمی که بالاترین میزان ثبت‌شده پس از انقلاب بود. با این حال، بازگشت تحریم‌ها پس از خروج آمریکا از برجام در سال 1397، بار دیگر اقتصاد را وارد رکود کرد.
در سال‌های 1397 و 1398 رشد اقتصادی به ترتیب منفی 4.7 و منفی 4.6 درصد ثبت شد. هرچند اقتصاد در سال‌های 1399 و 1400 به رشد مثبت بازگشت، اما مجموع عملکرد دهه 90 نشان داد که میانگین رشد سالانه کشور به حدود 1.29 درصد کاهش یافته است.
از بهبود نسبی تا سقوط در سال 1405
در سال‌های 1401 و 1402 اقتصاد ایران بار دیگر رشدهای بالاتری را تجربه کرد و نرخ رشد به ترتیب به 3.6 و 4.6 درصد رسید. با این حال، این روند در سال 1403 تضعیف شد و رشد اقتصادی به 3.1 درصد کاهش یافت. در سال 1404 نیز رشد اقتصادی تنها 0.2 درصد گزارش شد؛ وضعیتی که از توقف نسبی حرکت اقتصاد حکایت داشت.
اکنون ثبت رشد منفی 10.1 درصدی در بهار 1405، این روند نزولی را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. مقایسه عملکرد اقتصادی سه دهه گذشته نشان می‌دهد اقتصاد ایران از میانگین رشد نزدیک به 6 درصدی دهه 80 به رشد حدود 1.29 درصدی در دهه 90 رسیده و در سال‌های اخیر نیز با دشواری در حفظ رشد مثبت مواجه بوده است.
البته شاخص رشد اقتصادی بیش از تورم از شرایط عمومی کشور و عواملی مانند جنگ، تحریم و محدودیت‌های تجاری تاثیر می‌پذیرد. در مقابل، سیاستگذاری داخلی در کنترل تورم نقش مهم‌تری دارد و تجربه برخی کشورها نشان داده است که حتی در شرایط جنگی نیز می‌توان از افزایش شدید قیمت‌ها جلوگیری کرد.
به این ترتیب، مسيله امروز اقتصاد ایران تنها ثبت یک فصل رشد منفی نیست؛ بلکه همزمانی افت شدید تولید با تورم بسیار بالا، پرسش‌هایی جدی درباره ظرفیت اقتصاد برای بازگشت به مسیر رشد و کنترل بحران معیشتی ایجاد کرده است. تداوم این شرایط می‌تواند فاصله اقتصاد کشور با رشد پایدار را بیش از گذشته افزایش دهد.
متن کامل این گزارش به علاوه نمودارهای آن را در این لینک می‌توانید ببینید.
223229
