به گزارش ایلنا، سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که زمانی نماد قدرت بلامنازع کشورهای تولیدکننده در برابر شرکتهای نفتی غربی بود، در سالهای اخیر با چالشهای ساختاری و ژيوپلیتیک متعددی روبرو شده است. خروج برخی کشورها و تغییر اولویتهای اقتصادی آنها، پویایی این سازمان را تحت تاثیر قرار داده است. از جمله این کشورها قطر است که در ژانویه 2019 رسما از اوپک خارج شد. این کشور بعنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع در جهان استراتژی اقتصادی خود را به جای نفت، بر گاز متمرکز کرده بنابراین عضویت در اوپک که بر سهمیهبندی تولید نفت تمرکز دارد، برای دوحه محدودیتهایی ایجاد میکرد که با برنامههای توسعهای آن در حوزه گاز همخوانی نداشت.
اما عراق در حال حاضر عضو فعال اوپک است و هنوز خارج نشده است. با این حال، عراق همواره یکی از کشورهای پرچالش برای اوپک بوده است. به دلیل نیاز شدید به درآمدهای نفتی برای بازسازی کشور، عراق بارها از سهمیههای تعیینشده فراتر رفته و تنشهایی ایجاد شده است.
دیگر عضوی که اخیرا از این سازمان خارج شده امارات است وزیر انرژی این کشور اعلام کرده خروج از اوپک یک انتخاب حاکمیتی و راهبردی بر اساس چشمانداز اقتصادی بلندمدت و تعهد به امنیت انرژی جهانی است. وی تاکید کرده این تصمیم تحت تاثیر ملاحظات سیاسی نیست و هیچ اختلافی با شرکا را منعکس نمیکند.
اما کشور ما به عنوان یکی از بنیانگذاران اوپک، موقعیت منحصربهفردی دارد، به دلیل تحریمهای بینالمللی، تولید و صادرات نفت با نوسانات شدیدی روبروست. اوپک در سالهای اخیر عملا ایران را از رعایت سقفهای تولید معاف کرده است تا بتوانیم در صورت رفع تحریمها، سهم خود را از بازار بازپس بگیریم اما واقعیت اینکه هر زمان که ایران تحت تحریم بوده، برخی اعضا از جمله عربستان و امارات تلاش کردهاند جای خالی بشکههای ایران را پر کنند. بنابراین به نظر میرسد بازگشت ایران به ظرفیت تولید کامل، همواره با مقاومت دیگر اعضا مواجه باشد.
به هر روی آنگونه که برخی تحلیلگران عنوان میکنند اوپک در حال تغییر از یک کارتل نفتی کلاسیک به یک باشگاه تولیدکنندگان انرژی است که احتمالا با ظهور انرژیهای نو و کاهش تدریجی تقاضا برای نفت، دچار تغییراتی خواهد شد.
محمود خاقانی در همین ارتباط و درباره اینکه آیا اوپک در آستانه تغییر است، با طرح این موضوع که ضعیف کردن جایگاه این سازمان از جمله اهدافی است که توسط ایالات متحده امریکا دنبال میشود؛به خبرنکار اقتصادی ایلنا، گفت: زمانی که تحریمهای نفت و گاز علیه ایران در دولت نهم و دهم و در دوره ریاستجمهوری محمود احمدینژاد آغاز شد، قیمت نفت بالا بود و بازار شرایط مناسبی داشت. این در حالی بود که در دولتهای هفتم و هشتم، به دلیل مشکلات موجود در اوپک و تولید بیش از سهمیه از سوی برخی اعضا، قیمت نفت کاهش یافته بود.
وی افزود: در سال 1376 قیمت نفت حتی به حدود 5 دلار برای هر بشکه رسید، اما با این وجود ایران توانست نوعی انسجام در اوپک ایجاد کند و روند قیمتها را به سمت افزایش هدایت کند. در پایان دولت هشتم نیز حدود 170 میلیارد دلار منابع ارزی در صندوق ذخیره وجود داشت.
این کارشناس حوزه انرژی ادامه داد: همزمان با آغاز رویکردی که تحریمها را «کاغذپاره» میدانست، در شرایطی که قیمت نفت بالا بود، 6 قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران صادر شد؛ قطعنامههایی که حتی چین و روسیه نیز به آنها رای مثبت دادند.
وی تصریح کرد: دولت وقت به بیماری هلندی دچار شد؛ به این معنا که حدود 800 میلیارد دلار درآمد نفتی کشور در زیرساختها سرمایهگذاری نشد. از سوی دیگر، به محض اجرایی شدن تحریمها علیه ایران، سهمیه کشور در بازار نفت میان دیگر اعضای اوپک تقسیم شد و کشورها با افزایش تولید، کمبود نفت ایران در بازار را جبران کردند.
وی اظهار داشت: از روزی که اوپک به یکی از اعضای پایهگذار خود خیانت کرد، این سازمان وارد بحران شد. در ادامه نیز میان اعضایی که علیه ایران همسو شده بودند اختلافاتی به وجود آمد و برخی کشورها از جمله قطر و امارات از این سازمان خارج شدند. عراق نیز اعلام کرده است که اگر سهمیه نامحدود نداشته باشد، از اوپک خارج خواهد شد.
وی افزود: عراق اکنون روزانه حدود 5 میلیون بشکه نفت تولید و صادر میکند، اما بخش مهمی از منافع آن نصیب شرکتهایی مانند شورون، اگزونموبیل، روزنفت، سینوپک، توتال و شل میشود و سهم عراق نیز عملا تحت مدیریت آمریکاست. به نوعی میتوان گفت عراق همچنان تحت نفوذ و سیطره آمریکا قرار دارد.
خاقانی اظهار داشت: یکی از دلایل نگرانی آمریکا، رژیم صهیونیستی و حتی دبیرکل ناتو، هراس از شکلگیری اتحاد میان کشورهای مسلمان است. با توجه به نفوذ آمریکا در عراق و ونزويلا، اروپا و آمریکا به این جمعبندی رسیدهاند که اوپک بعنوان سازمانی که اکثر اعضا از کشورهای مسلمان هستند؛ باید از هم بپاشد.
وی ادامه داد: در مقطعی عربستان در سیاست خارجی و بازار نفت، سرمایهگذاریهای گستردهای با روسیه و چین ترتیب داد. همچنین چین در قطر، عربستان، عراق، امارات و کویت سرمایهگذاری کرده و اکنون نیز با شکلگیری اوپکپلاس، نقشی تعیینکننده پیدا کرده، در حالی که خود عضو اوپک نیست. به همین دلیل نیز به عراق برای خروج از این سازمان فشار وارد میشود.
این تحلیلگر حوزه انرژی خاطرنشان کرد: نفت خام عراق به پالایشگاههای آمریکا میرود و میتوان گفت جنگ آمریکا با عراق نیز تا حد زیادی به دلیل نفت خام این کشور بوده است. پالایشگاههای آمریکا برای استفاده از برخی انواع دیگر نفت خام باید میلیاردها دلار سرمایهگذاری کنند، در حالی که نفت ایران و عراق از مناسبترین خوراکها برای این پالایشگاهها به شمار میرود.
وی گفت: اکنون به نظر نمیرسد اوپک با همان ماهیت اولیه سال 1960 باقی بماند. چراکه پس از ملی شدن صنعت نفت در ایران، کشورهایی مانند ونزويلا و عراق نیز به دنبال ملیسازی نفت خود رفتند و اوپک در برابر شرکتهای چندملیتی شکل گرفت؛ شرکتهایی که از جنگها سودهای چند میلیارد دلاری بردند. اما امروز اوپک به سازمانی سیاسی علیه اعضای خود تبدیل شده است.
خاقانی افزود: اگر ایران در این جنگ پیروز شود و اتحادی میان کشورهایی مانند ایران و عراق شکل بگیرد، میتوان نظریهای را که حسن روحانی در اجلاس داووس در سال 2014 مطرح کرد، دوباره پیگیری کرد؛ نظریهای که بر ایجاد هماهنگی میان کشورهای عمده تولیدکننده و مصرفکننده انرژی تاکید داشت تا دست دلالان کوتاه شود.
وی توضیح داد: هدف این است که قیمت انرژی به گونهای تنظیم شود که هم برای تولیدکننده، سرمایهگذاری و تولید مقرونبهصرفه باشد و هم مصرفکننده توان خرید داشته باشد؛ یعنی منافع هر دو طرف تامین شود.
این کارشناس انرژی گفت: اکنون شرکتهایی مانند ایلان ماسک و آمازون که در حوزه هوش مصنوعی فعال هستند، نیازمند دسترسی به منابع مطمين و غنی انرژیاند و به همین دلیل در پی تسلط بر کشورهای دارای منابع انرژی هستند.
وی ادامه داد: اما ایران در جنگ اخیر نشان داد به دنبال تامین امنیت تنگه هرمز و امنیت کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده انرژی در راستای صلح و امنیت انرژی است. همچنین ایران میتواند مسیر عبور انرژی از آسیای مرکزی و حوزه خزر به خلیج فارس و آبهای آزاد باشد و در چارچوب دیپلماسی انرژی، به صلح، اقتصاد جهانی و کاهش وابستگی به دلار کمک کند.
