در سالهای اخیر بخش قابل توجهی از خوراک، مکمل و فرآورده های آبزیان کشورمان به بازارهای صادراتی راه یافته است. این موفقیت اولیه نشان میدهد که صنعت خوراک آبزیان ایران نه تنها از نظر فنی پیشرفت چشمگیری داشته، بلکه کیفیت و قیمت آن مورد قبول خریداران خارجی قرار گرفته است. ناگفته پیداست که این روند، ظرفیت بالقوه بسیار بالای بخش شیلات و خوراک آبزیان ایران را به نمایش میگذارد. ظرفیتی که با سیاستگذاری درست و سرمایهگذاری هدفمند، به سرعت میتواند به یک ظرفیت بالفعل قدرتمند، سودآور و ارزآور تبدیل شود.
چرا این رشد اینقدر هیجانانگیز است؟
بازار جهانی خوراک آبزیان در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته و پیشبینیها نشان میدهد این روند با قدرت ادامه پیدا کند. در سال 2025 در حالی که بخش خوراک دام و طیور جهان با مشکلات تولید و کاهش سود مواجه بودند، خوراک آبزیان توانست با 7/%4 رشد نسبت به سال 2024 تولید خود را به 55/5 میلیون تن برساند. همچنین ارزش بازار جهانی خوراک آبزیان در سال 2025 حدود 70 میلیارد دلار بوده و پیشبینی میشود تا سال 2034 به بیش از 130 میلیارد دلار برسد. این رشد مستمر فرصتهای صادراتی بزرگی را برای کشورهای دارای مزیت نسبی مانند ایران ایجاد کرده است. در این میان ارزش صادرات خوراک و مکمل آبزیان ایران در سال گذشته بالغ بر 3/5 میلیون دلار بوده است. کشورهای در حال توسعه به دنبال تامینکنندگان قابل اعتماد با هزینه مناسب هستند و ایران میتواند این خلا را پر کند.
دلیل اصلی این رشد عظیم چیست؟
جهان به ماهی و پروتيینهای دریایی سالم، مغذی و پایدار بیشتری نیاز دارد. طبق گزارش فايو تولید جهانی آبزیان تا سال 2032 به حدود 205 میلیون تن خواهد رسید که بیش از نیمی از آن از طریق آبزیپروری تامین خواهد شد. ارزش تجارت جهانی محصولات آبزی نیز از 164 میلیارد دلار در سال 2024 به حدود 193 میلیارد دلار در سال 2025 افزایش یافته است.
این رشد چشمگیر تقاضای شدیدی در بخش خوراک آبزیان ایجاد کرده است. خوراک معمولا 50 تا 70 درصد هزینههای تولید در مزارع آبزیپروری را تشکیل میدهد و کیفیت آن مستقیما بر رشد، سلامت، ضریب تبدیل خوراک و سودآوری مزارع تاثیرگذار است. بنابراین، خوراک آماده برای گونههایی مانند قزلآلا، میگو، کپور و سایر آبزیان پرورشی به یکی از کلیدیترین بخش های این صنعت تبدیل شده است.
ایران چه ظرفیتی دارد؟
ایران با دارا بودن سواحل گسترده در شمال و جنوب، منابع آبی متنوع، اقلیم مناسب در مناطق مختلف کشور و تجربه رو به رشد صنعت آبزیپروری پتانسیل بسیار خوبی برای ایفای نقش در این بازار جهانی و تبدیل شدن به یکی از تامینکنندگان مهم محصولات شیلاتی، مکمل و خوراک آبزیان در منطقه و حتی جهان را دارد. مزیت رقابتی کلیدی ایران، وجود کارخانجات مجهز خوراک آبزیان با تکنولوژی جهانی و دسترسی به مواد اولیه بومی مانند پودر ماهی داخلی، غلات و افزودنیهای محلی است که هزینه تولید را به طور قابل توجهی پایین نگه میدارد. محققین برجسته و فرمولاسیونهای دقیق نیز امکان تولید خوراک تخصصی با عملکرد بالا و قیمت رقابتی را فراهم کرده است. این عوامل در کنار نیروی کار ماهر و موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد، ایران را به گزینهای جذاب برای بازارهای منطقهای تبدیل میکند. با سرمایهگذاری در فناوریهای نوین و بهبود زنجیره تامین، این ظرفیت بالقوه میتواند به سرعت بالفعل شود و سهم ایران از بازار منطقهای را چند برابر کند. در سالهای اخیر در ایران تولید خوراک آبزیان جهش خوبی داشته و استانهایی مثل چهارمحال و بختیاری نقش مهمی در تامین نیاز کشور ایفا میکنند.
وضعیت صادرات و پتانسیل واقعی صادرات
صنعت خوراک آبزیان ایران در سالهای اخیر رشد خوبی داشته و دهها میلیون دلار ارزآوری برای کشور ایجاد کرده است. با این حال این رقم هنوز بسیار پایینتر از پتانسیل واقعی کشور است. کارشناسان انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران پتانسیل صادراتی این بخش را بین 100 تا 200 هزار تن در سال برآورد میکنند که میتواند صدها میلیون دلار درآمد ارزی پایدار و غیرنفتی برای کشورمان ایجاد کند. بازارهای منطقهای شامل عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، ترکمنستان، روسیه و برخی کشورهای آسیایی هستند که به دلیل نزدیکی جغرافیایی، هزینه حمل پایین و کیفیت مناسب محصولات ایرانی، تقاضای خوبی دارند.
تولید پایدار، فراتر از سود
توسعه این صنعت میتواند وابستگی به صادرات نفت را کاهش دهد و هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند. افق بلندمدت این صنعت بسیار روشن است هرچند در کوتاهمدت ممکن است حجم صادرات به دلیل نوسانات ارزی، مشکلات لجستیکی یا تغییرات تقاضای کشورهای مقصد، دچار افت و خیز شود، اما افق بلندمدت این صنعت بسیار امیدوارکننده است. آبزی پروری با استفاده از خوراک های مدرن کارآمدترین روش تولید پروتيین حیوانی روی کره زمین است. مزیت این انقلاب غذایی این است که تولید آبزیان خیلی کمتر از گوشت قرمز به زمین و انرژی نیاز دارد و به همین دلیل به عنوان یکی از امیدهای اصلی برای تامین غذای جمعیت رو به رشد جهان شناخته میشود. این صنعت علاوه بر ایجاد اشتغال، به کاهش فشار بر جنگلها و مراتع کمک میکند و در برابر تغییرات آب و هوایی مقاومتر است. از طرفی رشد تولید خوراک آبزیان فقط یک آمار صنعتی نیست بلکه بخشی از "تغذیه پایدار زمین" است. هر کیسه خوراک آبزیان که امروز تولید میشود، در واقع سرمایهگذاری برای امنیت غذایی، محیط زیست سالمتر و اقتصاد قویتر است.
آیندهی تقاضا چگونه خواهد بود؟
با رشد جمعیت جهان وگسترش آبزیپروری صنعتی در کشورهای در حال توسعه، تقاضای جهانی برای خوراک آبزیان همچنان رو به افزایش خواهد بود. نوسانات کوتاه مدت همیشه وجود خواهد داشت، اما تغییر اساسی بازار به سمت پروتيین های سالم، فرصت طلایی بلند مدتی برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد کرده است.
زمان آن رسیده که صنعت خوراک آبزیان ایران جایگاه واقعی و شایسته خود را در بازارهای منطقهای و جهانی پیدا کند و نقش کلیدی در تامین پروتيین سالم جهانی ایفا نماید.
رییس انجمن صنایع خوراک دام، طیور و آبزیان ایران
223223
