وضعیت نظام مالیاتی مطلوب نیست

وضعیت نظام مالیاتی مطلوب نیست

ایلنا: دفتر مطالعات بخش عمومی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی طی گزارشی به بررسی تجربه تقنینی مالیات بر مجموع درآمد در ایران پرداخته است.

به گزارش ایلنا، در این گزارش آمده است: در بسیاری از کشورهای جهان مالیات بر مجموع درآمد روشی موثر برای افزایش درآمد دولت و بازتوزیع درآمد در جامعه تلقی می شود. علی رغم فواید نظام مالیات بر مجموع درآمد این نظام مالیاتی هنوز در ایران به مرحله اجرا درنیامده است. به گونه ای که هم اکنون مالیات بر درآمد در ایران از پایه های مختلف درآمدی به صورت جداگانه اخذ می شود.

مقایسه آمارهای مربوط به مالیات در ایران با کشورهای هم تراز و توسعه یافته نشاندهنده وضعیت نامطلوب نظام مالیاتی در ایران است. سهم بالای مالیات های غیرمستقیم و مالیات بر شرکت‌ها (اشخاص حقوقی) نسبت به سهم اندک مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی نشان دهنده ترکیب نامناسب درآمدهای مالیاتی دولت و آسیب‌ زا بودن مالیات ها برای تولید است. این در حالی است که مالیات بر مجموع درآمد اشخاص حقیقی در نظام های مالیاتی پیشرفته دنیا سهم بالایی دارد.

در این گزارش با اشاره به موضوع تقنین مالیات بر مجموع درآمد، تصریح شده است: در طول نزدیک به یکصد سال گذشته موضوع تقنین مالیات بر مجموع درآمد در ایران فراز و نشیب های بسیاری را طی کرده و درمجموع هیچگاه به نتیجه مطلوب نرسیده است. اولین قانون مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی در ایران، قانون «مالیات بر شرکت ها و تجارت و غیره» بود که در فروردین سال 1309 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

از آن زمان تاکنون مهم ترین قوانین مرتبط با مالیات بر درآمد را می توان هفت قانون مالیات بر عایدات و حق تمبر، مصوب سال 1312، قانون مالیات بر درآمد، مصوب سال 1322، قانون مالیات املاک مزروعی و مالیات بر درآمد، مصوب سال 1328، قانون مالیات بر درآمد، مصوب سال 1334، قانون مالیات بر درآمد و املاک مزروعی و مستغلات و حق تمبر، مصوب سال 1335، قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1345 و قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1366 دانست که در ادوار مختلف مجلس به تصویب رسیده است. البته قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1366 دو بار در سال های 1380 و 1394 مورد بازنگری جدی قرار گرفت که با اندکی تسامح می توان این دو بازنگری را نیز به نوعی در شمار قانون های مالیات بر درآمد به شمار آورد.

در ادامه گزارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با اشاره به قانون مالیات بر درآمد سال 1322، آمده است: از میان این قوانین و بازنگری های 10گانه تنها قانون مالیات بر درآمد سال 1322 را می توان یک قانون استاندارد منطبق با اصول مالیات بر مجموع درآمد فراگیر دانست. در ماده (14) این قانون تاکید شده بود که «مودی مالیاتی مکلف است در اظهارنامه ای که تسلیم می نماید میزان کل درآمد غیرویژه و هزینه هایی که از آن کسر می شود و میزان درآمد ویژه و بخشودگی هایی که بهموجب این قانون تعیین شده و میزان درآمد مشمول مالیات و مبلغ بدهی مالیاتی خود را صریحا تعیین و درج نماید».

اگر از قانون مصوب سال 1322 ـ که نوعی استثنا در سیر تحول قانونگذاری مالیاتی در ایران بود ـ چشم‌پوشی شود باید اذعان کرد در همه قوانین دیگری که از سال 1309 تا سال 1394 به تصویب قانونگذار رسیده است، اصل بر اخذ مالیات از منابع مختلف درآمدی بهصورت جداگانه بوده است.

در ادامه این گزارش ذکر شده است: با این حال پس از قوانین مالیاتی مصوب سالهای 1328 و 1334 که به صراحت تاکید داشتند از «مودیانی که درآمدهای مختلف مشمول مالیات دارند از هریک از درآمدهای آنها جداگانه مالیات وصول می شود و درآمدهای مختلف جمع نشده و به آنها مابه التفاوت تعلق نخواهد گرفت»، قانونگذار رویکرد جدیدی را در موضوع مالیات بر مجموع درآمد اتخاذ کرد.

در این رویکرد که از قانون مالیات بر درآمد، مصوب سال 1335 آغاز شد و به نوعی در قانون مالیات های مستقیم سال 1345 و حتی قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1366 نیز دنبال شد اصل بر اخذ مالیات جداگانه از منابع درآمدی افراد قرار دارد. با این حال نوعی مالیات بر مجموع درآمد به صورت مازاد (Surtax) از آن دسته از اشخاص حقیقی که مجموع درآمد آنان از عدد مشخصی بالاتر است، اخذ می شود.

این شیوه درواقع همان اخذ مالیات از منابع درآمدی به صورت مجزاست و با رویکرد مالیات بر مجموع درآمد که بنا را بر تجمیع درآمدها قرار می دهد فاصله زیادی دارد. ممکن است این سوال مطرح شود که چرا قانونگذار چنین رویکردی را اتخاذ کرده و از ابتدا بنا را بر تجمیع درآمدهای افراد نگذاشته است. به نظر می رسد مهم ترین مسيله ای که باعث شد قانونگذار چنین رویکردی را انتخاب کند سهولت اجرای این شیوه باشد.

در این گزارش بیان شده است: شاید قانونگذار بر این عقیده بوده است که با این رویکرد اولا، از ویژگی های مثبت مالیات بر مجموع درآمد ازجمله افزایش درآمد دولت و گسترش عدالت اجتماعی منتفع می شود و ثانیا، با توجه به آنکه تعداد نسبتا اندکی از کل مودیان مشمول این نوع مالیات می شوند، اجرای آن سهولت بیشتری خواهد داشت.

با وجود این چنین رویکردی بارها با شکست مواجه شده است. شکست اول در سال 1337 بود که قانونگذار ماده (15) قانون مالیات بر درآمد سال 1335 را ـ که به مالیات بر مجموع درآمد اشاره داشت ـ حذف کرد.

شکست دوم این رویکرد در سال 1380 با حذف ماده (129) قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1366 اتفاق افتاد و شکست سوم با رد ماده (24) لایحه اصلاح قانون مالیات های مستقیم، مصوب سال 1391 ـ که به دنبال تجدید حیات مالیات بر مجموع درآمد بود ـ اتفاق افتاد. در تحلیل دلایل شکست این رویکرد باید به دو موضوع اشاره کرد.

اولا، مودیان مشمول این قرايت از مالیات بر مجموع درآمد انگیزه ای برای پرداخت مجدد مالیات ـ فراتر از آنچه از درآمدهای جداگانه خود پرداخته اند، ندارند و ثانیا، حتی سازمان مالیاتی نیز (از آنجا که عمده درآمد مورد انتظار دولت در بودجه های سالیانه از طریق درآمدهای جداگانه محقق می شود) انگیزه ای برای ورود به این فرایند پیچیده ندارد.

در این گزارش با اشاره به موانع اجرای مالیات بر مجموع درآمد، تصریح شده است: از جمله موانع اجرای مالیات بر مجموع درآمد در تاریخچه مالیاتی ایران می توان به «عدم توجه به ارتقای فرهنگ مالیاتی در میان مردم»، «ضعف بسترها و زیرساخت های اجرایی در فرایند رصد و شناسایی درآمدها، رسیدگی و راستیآزمایی پرونده های مالیاتی و عدم اهتمام مجریان و سیاستگذاران در ارتقای بسترهای اجرایی»، «وقفه های قانونی و اجرایی در جمعآوری مالیات»، «ضمانت اجرای ضعیف در برخورد با متخلفان مالیاتی» و «تعارض منافع در لایه سیاستگذاری» اشاره نمود.

متن کامل این گزارش را اینجا بخوانید.

ایران چه جایگاهی در بین ابرتولیدکنندگان گاز در دنیا... توضیح رییس اسبق کانون صرافان درباره تغییرات قیمت دلار/... قیمت جدید برنج اعلام شد تلاش دولت بر این است که کارها معطل نماند وداع با یارانه نقدی؟ خاندوزی: افق روشنی در انتظار اقتصاد کشور است قیمت جدید برنج اعلام شد/ گزارش رسمی دولت از افزایش... سخنان جدید رییس کانون بازنشستگی درباره حقوق بازنشستگان/... قیمت این نوع پنیر به بیش از 100 هزار تومان رسید+ لیست قیمت خبرگزاری دولت خیال مردم را بابت ارزانی راحت کرد! بحران پیش رو مانند بحران بزرگ مالی است قیمت این خودرو در تهران از 11میلیارد فراتر رفت نخستین واحد نیروگاهی احداثی توسط صنایع وارد مدار شد فاکتور الکترونیکی یک گام دیگر به اجرا نزدیک تر شد دستورالعمل‌های بهداشتی ذبح دام در مراسم تاسوعا و عاشورا اعلام شد تراکنش‌های بانکی تیر ماه 686 هزار میلیارد تومان شد افتتاح حساب به صورت گروهی در بانک‌ها ممنوع شد صفر تا صد پیکان از اولین تا آخرین تولید / آنچه درباره خودرو مجبوب نمی دانید قیمت جدول خانه در چیتگر قیمت این خودرو آلمانی در بازار تهران از 11 میلیارد... قیمت آپارتمان در چیتگر ؟ + جدول قیمت نقل قول‌ها از افزایش 38 درصدی حقوق بازنشستگان حکایت دارند اما این اخبار به معنی افزایش حقوق ماه مردا... اقتصاد در رکود است؛ منتظر آمار نباشید اقتصاد در رکود است؛ منتظر آمار نباشید / کافی است نگاهی به جست‌وجوهای گوگل بیاندازید اولین چاه نفت خاورمیانه در ایران / «چاه شماره یک» ، اکنون موزه شده + عکس ها در یارانه‌ پنهان کالاها اقشار مرفه بیشترین بهره را می‌بردند اما با واقعی شدن قیمت ها یارانه هم به اق... تلاش‌های ستودنی ایران خودرو در عبور از روزهای سخت میزان خسارت هنگفت سیل به کشور اظهارنظر نماینده تبریز، کاربران را شاکی کرد نقش سامانه مودیان در شفافیت اقتصادی و کارآمدی بیشتر نظام مالیاتی/ مشخصات پایانه‌های فروشگاهی نهایی ش... گرانی، سفره مردم را جارو کرد بنگلادش قیمت نفت و بنزین را برای مردم بیش از 50 درصد افزایش داد تور شناسایی قاچاقی ها و تقلبی ها پهن تر شد / ممنوعیت عرضه کالای بدون شناسه در 5 گروه کالایی ، به ویژ... دلیل عدم اجرای قانون تسهیل صدور مجوزهای کسب و کار چیست؟ گرانی ، سفره مردم را جارو کرد / مقایسه قیمت کالاهای پرمصرف در سال 1391 با 1401 رخ سرخ بورس در دولت ريیسی ادعای عجیب دولت / نقدینگی در دولت ريیسی کاهش یافت؟ رونمایی از پر معامله ترین منطقه در بازار ملک پایتخت / چند درصد افزایش قیمت را تجربه کرد ؟ رخ سرخ بورس در دولت ريیسی / طی یک سال گذشته 63 هزار و 238 میلیارد تومان پول حقیقی از بورس تهران خارج... سیل چقدر به راه های کشور خسارت زد؟ 4 محموله کشتی غلات و دانه روغنی دیگر از اوکراین صادر شد ویژگی‌ها و مشخصات پایانه‌های فروشگاهی نهایی شد وزیر جهادکشاورزی : چرا ایام عید بوقلمون در آمریکا به... تعیین تکلیف دولت برای کارت نان به کجا رسید؟ بغداد: استان کربلا‌ در ایام عاشورا قطعی برق ندارد بغداد: طوفان گرد و خاک روزانه 10 میلیارد دینار به عراق خسارت می‌زند زنگ خطری بزرگ برای اقتصاد و تجارت کشور یارانه مرداد نقدی است؟ اما و اگرهای واگذاری شرکت های خودرو سازی رکورد تاریخی بالاترین نرخ تورم در دولت ريیسی