ایران دهمین دارنده ذخایر مس جهان؛ اکتشاف وارد فاز تازه‌ای شد

به گزارش خبرنگار مهر، مس در اقتصاد معدنی ایران دیگر صرفا یک ماده اولیه برای تولید کاتد و کنسانتره نیست؛ فلزی استراتژیک است که توسعه شبکه برق، خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی، انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته به آن گره خورده است. همین جایگاه باعث شده رقابت برای کشف ذخایر جدید مس در جهان شدت بگیرد و کشورهایی که از ذخایر این فلز برخوردارند، توسعه اکتشاف و افزایش ظرفیت استخراج و فرآوری را در اولویت قرار دهند. ایران نیز در حالی وارد مرحله تازه‌ای از توسعه صنعت مس شده که از یک سو بخش عمده ذخایر آن در چند استان متمرکز است و از سوی دیگر، موج جدید اکتشافات در حال تغییر نقشه ذخایر مس کشور است.

جدیدترین آمارهای منتشرشده در سنجه‌های عملکردی برنامه هفتم توسعه وزارت صنعت، معدن و تجارت درباره ذخایر قطعی اکتشاف کانسنگ مس در سال 1403 نشان می‌دهد مجموع ذخایر قطعی اکتشاف‌شده کانسنگ مس کشور به یک میلیارد و 572 میلیون و 139 هزار و 2 تن رسیده است؛ رقمی که البته باید آن را از ذخایر زمین‌شناسی، ذخایر قابل معدنکاری و ذخایر باقی‌مانده معادن فعال تفکیک کرد.

بر اساس همین آمار، کرمان با یک میلیارد و 298 میلیون و 22 هزار و 219 تن در صدر استان‌های دارای ذخیره قطعی کانسنگ مس قرار دارد و به تنهایی بیش از 82 درصد مجموع ذخایر قطعی اکتشاف‌شده را در اختیار گرفته است. بعد از کرمان، خراسان رضوی با 253 میلیون و 336 هزار و 600 تن و آذربایجان شرقی با 10 میلیون و 715 هزار تن قرار دارند. خراسان جنوبی با چهار میلیون و 993 هزار تن و تهران با یک میلیون و 750 هزار تن نیز در رتبه‌های بعدی ایستاده‌اند.

این تمرکز در استان‌های اصلی، زمانی بیشتر خودنمایی می‌کند که ذخایر سایر استان‌ها بررسی شود؛ سمنان یک میلیون و 239 هزار و 814 تن، مرکزی یک میلیون و 187 هزار و 999 تن، هرمزگان 290 هزار تن، اصفهان 200 هزار تن، همدان 181 هزار و 389 تن، زنجان 135 هزار تن و یزد 88 هزار تن ذخیره قطعی کانسنگ مس دارند. در مقابل، در 19 استان کشور هیچ ذخیره قطعی کانسنگ مس شناسایی نشده است.

ذخایر مس؛ یک عدد واحد نیست

در بررسی وضعیت مس ایران یک تفکیک آماری اهمیت اساسی دارد؛ چرا که «ذخیره قطعی اکتشاف‌شده»، «ذخیره ثبت‌شده در پروانه بهره‌برداری»، «ذخیره باقی‌مانده»، «منابع زمین‌شناسی» و «ذخیره قابل معدنکاری» یک مفهوم ندارند.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که وضعیت ذخایر را تا پایان سال 1402 بررسی کرده، نشان می‌دهد ذخیره قطعی ثبت‌شده کانسنگ مس در پروانه‌های بهره‌برداری و گواهی‌های کشف کشور در مجموع 5 میلیارد و 739 میلیون و 200 هزار تن بوده است. پس از کسر استخراج موثر، ذخیره باقی‌مانده حدود 4 میلیارد و 682 میلیون و 300 هزار تن برآورد شده است.

ترکیب این ذخایر نیز عمدتا سولفیدی است؛ در پروانه‌های بهره‌برداری حدود 5 میلیارد و 540 میلیون تن کانسنگ سولفیدی ثبت شده که پس از کسر استخراج موثر، حدود 4 میلیارد و 491 میلیون تن از آن باقی مانده است. ذخیره کانسنگ اکسیدی ثبت‌شده در پروانه‌های بهره‌برداری نیز 102 میلیون تن بوده که حدود 94.1 میلیون تن آن به عنوان ذخیره باقی‌مانده محاسبه شده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس همچنین بر این نکته تاکید کرده که برای محاسبه ذخایر باقی‌مانده، میزان استخراج موثر از ذخیره ثبت‌شده کسر شده و برای برخی معادن به دلیل نبود سری زمانی کامل استخراج، از اطلاعات شرکت‌های بهره‌بردار و منابع دیگر استفاده شده است. در مورد معادنی مانند مس سرچشمه، میدوک و سونگون نیز از گزارش شرکت‌های بهره‌بردار و اطلاعات کدال استفاده شده است.

این تفاوت آماری در صنعت مس اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش ذخیره زمین‌شناسی به خودی خود به معنای افزایش فوری تولید نیست. یک ذخیره باید از مرحله شناسایی و ارزیابی عبور کند، به ذخیره قابل معدنکاری تبدیل شود، زیرساخت استخراج و فرآوری برای آن ایجاد شود و در نهایت وارد چرخه تولید شود.

ایران در جمع دارندگان بزرگ ذخایر مس

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌ها با استناد به داده‌های سال 2024 سازمان زمین‌شناسی آمریکا، ذخایر مس جهان حدود 980 میلیون تن فلز محتوا برآورد شده و ایران با حدود 23 میلیون تن فلز محتوا، حدود 2.3 درصد ذخایر جهان را در اختیار داشته و در جایگاه دهم قرار گرفته استذخایر مس جهان حدود 980 میلیون تن فلز محتوا برآورد شده و ایران با حدود 23 میلیون تن فلز محتوا، حدود 2.3 درصد ذخایر جهان را در اختیار داشته و در جایگاه دهم قرار گرفته است.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد در سال 1402 از محل صدور گواهی‌های کشف جدید، حدود 9.8 میلیون تن به ذخایر قطعی انواع کانسنگ مس کشور اضافه شده که میانگین عیار آنها حدود 0.65 درصد بوده است.

از سویی دیگر برآوردهای جدیدتر از وضعیت ذخایر مس ایران نیز از افزایش قابل توجه منابع کشور حکایت دارد. بر اساس این داده‌ها، ایران با در اختیار داشتن حدود 66 میلیون تن ذخیره مس در جایگاه ششم جهان قرار گرفته است؛ آماری که در مقایسه با برآورد 23 میلیون تن فلز محتوا، نشان‌دهنده تفاوت در مبنای محاسبه و به‌روزرسانی داده‌های ذخایر است.

این اختلاف آماری نشان می‌دهد هنگام مقایسه جایگاه ایران با سایر کشورهای مس‌خیز، باید به سال انتشار داده‌ها و تعریف ذخیره توجه کرد. با این حال، وجه مشترک این برآوردها روشن است، ایران در میان کشورهای دارای ظرفیت قابل توجه مس قرار دارد و مسيله اصلی، نه صرفا حجم ذخایر، بلکه تبدیل این ظرفیت معدنی به استخراج، فرآوری و تولید کاتد است.

بنابراین ایران از منظر ذخایر، جایگاه قابل توجهی دارد؛ اما مسيله اصلی از همین نقطه آغاز می‌شود اینکه چقدر از این ذخایر قابلیت تبدیل شدن به استخراج، کنسانتره، مس محتوا و در نهایت کاتد را دارد؟ پاسخ به این پرسش بدون بررسی وضعیت معادن بزرگ کشور ممکن نیست.

سرچشمه؛ قلب قدیمی صنعت مس ایران

در میان معادن مس کشور، سرچشمه همچنان مهم‌ترین نام صنعت مس ایران است. این معدن در استان کرمان قرار گرفته و سال‌هاست ستون اصلی تولید مس کشور محسوب می‌شود. اما اهمیت سرچشمه فقط به ذخایر شناخته‌شده آن محدود نیست؛ محدوده پیرامونی سرچشمه طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین کانون‌های اکتشافی کشور تبدیل شده است.

ورود سریدون به این مجموعه، معادلات سرچشمه را تغییر داده است. سریدون که به عنوان معدن شماره 2 سرچشمه شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین ذخایر جدید مس ایران است. در گزارش‌های اکتشافی، منابع زمین‌شناسی این کانسار در محدوده حدود 3.7 تا 4 میلیارد تن اعلام شده و ذخیره قابل معدنکاری آن نیز در برآوردهای مختلف حدود یک میلیارد تن عنوان شده است.

اهمیت سریدون فقط در اندازه ذخیره آن نیست؛ این معدن نشان می‌دهد بخش مهمی از ظرفیت مس ایران ممکن است همچنان در عمق زمین و خارج از محدوده معادن قدیمی قرار داشته باشد و با حفاری‌های عمیق و اکتشافات سیستماتیک قابل شناسایی باشد.

550 هزار متر حفاری؛ اکتشاف مس وارد فاز تازه شد

تازه‌ترین داده منتشرشده از عملکرد اکتشافی شرکت ملی صنایع مس ایران در سال 1404 نشان می‌دهد این شرکت در این سال 550 هزار متر حفاری اکتشافی انجام داده است؛ رکوردی که منابع شرکت آن را بالاترین میزان حفاری در تاریخ فعالیت این مجموعه اعلام کرده‌اند.

نتیجه این حفاری‌ها نیز صرفا افزایش متراژ حفاری نبوده است. بر اساس گزارش منتشرشده در خرداد 1405، منابع زمین‌شناسی مس شرکت به 22.3 میلیارد تن رسیده و ذخایر معدنی قابل طراحی نیز افزایش یافته است.

در همین عملیات اکتشافی، عمیق‌ترین گمانه اکتشافی کشور نیز در معدن مس میدوک حفر شد؛ گمانه‌ای با عمق بیش از 2200 متر که رکورد پیشین گمانه 2100 متری سرچشمه را پشت سر گذاشت.

میدوک؛ دومینوی اکتشاف در کرمان

میدوک نیز یکی دیگر از پایه‌های اصلی صنعت مس ایران در استان کرمان است؛ اما اکتشافات جدید باعث شده ظرفیت این معدن فراتر از ذخایر شناخته‌شده گذشته ارزیابی شود.

در گزارش عملکرد اکتشافی سال 1404، ذخایر قابل طراحی میدوک با رشد قابل توجهی مواجه شده و از حدود 793 میلیون تن به یک میلیارد و 770 میلیون تن افزایش یافته است. این رشد نشان می‌دهد عملیات اکتشافی در معادن قدیمی نیز می‌تواند ذخایر قابل توجهی را به سبد توسعه اضافه کند.

دره‌زار نیز در همین استان از دیگر محدوده‌هایی است که ذخایر قابل طراحی آن افزایش یافته و از حدود 774 میلیون تن به 870 میلیون تن رسیده است.

در نتیجه کرمان همچنان نه فقط بزرگ‌ترین استان از نظر ذخایر قطعی اکتشاف‌شده، بلکه اصلی‌ترین محور توسعه آینده صنعت مس ایران است؛ از سرچشمه و میدوک گرفته تا سریدون و دره‌زار.

سونگون؛ قطب مس در شمال‌غرب

در سوی دیگر کشور، آذربایجان شرقی با معدن سونگون یکی از مهم‌ترین قطب‌های مس ایران را در اختیار دارد. سونگون از نظر ذخیره و ظرفیت تولید، پس از مجموعه‌های اصلی کرمان در کانون برنامه‌های توسعه صنعت مس قرار گرفته است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره سونگون، ذخایر این معدن در پی عملیات اکتشافی افزایش یافته و از یک میلیارد تن عبور کرده است.

اما چالش اصلی سونگون در سال‌های گذشته فقط استخراج نبوده؛ تکمیل زنجیره تولید یکی از مطالبات اصلی این مجتمع بوده است. سونگون سال‌ها بخش قابل توجهی از تولید خود را به کنسانتره محدود کرده بود و توسعه واحدهای ذوب و تولید کاتد، به یکی از محورهای اصلی برنامه‌های توسعه آن تبدیل شده است.

در همین راستا، برای فاز سوم تغلیظ سونگون افزایش ظرفیت تولید کنسانتره تا حدود 800 هزار تن هدف‌گذاری شده و این پروژه قرار است بخشی از مسیر تحقق برنامه تولید یک میلیون تن کاتد شرکت ملی مس را پوشش دهد.

همچنین پروژه کارخانه تولید مس کاتدی سونگون با سرمایه‌گذاری اعلام‌شده در دست اجرا قرار گرفته و برای آن زمان‌بندی راه‌اندازی و تحویل بهره‌بردار در سال 1405 اعلام شده بود.

پروژه‌هایی که قرار است ذخیره را به تولید تبدیل کنند

توسعه اکتشاف بدون توسعه ظرفیت استخراج و فرآوری، در نهایت فقط به افزایش اعداد ذخایر منجر می‌شود. بنابراین در سال 1403 برای شرکت ملی صنایع مس ایران 17 پروژه زنجیره اصلی با سرمایه‌گذاری حدود 4.5 میلیارد یورو و 130.2 هزار میلیارد تومان در حال اجرا اعلام شده بود. این مجموعه شامل 9 پروژه تغلیظ با ظرفیت مجموع سه میلیون تن کنسانتره مس، 6 پروژه معدنی برای تامین 122 میلیون تن سنگ سولفور و دو پروژه ذوب و پالایش با ظرفیت 280 هزار تن کاتد است.

معنای این ارقام برای صنعت مس روشن است؛ برنامه توسعه دیگر صرفا افزایش تولید یک معدن خاص نیست، بلکه ایجاد زنجیره‌ای است که از معدن جدید شروع شود و تا کنسانتره، ذوب، پالایش و تولید کاتد ادامه پیدا کند.

گره اصلی؛ فاصله میان ذخیره و تولید

با وجود این ظرفیت‌ها، صنعت مس ایران هنوز با یک شکاف مهم مواجه است؛ فاصله میان ظرفیت زمین‌شناسی و ظرفیت واقعی تولید.

ایران می‌تواند میلیاردها تن ذخیره و منابع زمین‌شناسی مس داشته باشد، اما تا زمانی که برای آنها معدن طراحی نشود، عملیات باطله‌برداری و استخراج انجام نگیرد، کارخانه تغلیظ ساخته نشود و ظرفیت ذوب و پالایش متناسب با خوراک معدنی افزایش پیدا نکند، این ذخایر اثر مستقیمی بر تولید نخواهند داشت.

سریدون نمونه روشنی از همین وضعیت است. کشف یک ذخیره چندمیلیارد تنی اتفاق مهمی است، اما فاصله میان کشف ذخیره تا رسیدن به تولید پایدار، به سرمایه‌گذاری، زیرساخت، مطالعات فنی، ماشین‌آلات، انرژی، آب و مجوزهای لازم نیاز داردکشف یک ذخیره چندمیلیارد تنی اتفاق مهمی است، اما فاصله میان کشف ذخیره تا رسیدن به تولید پایدار، به سرمایه‌گذاری، زیرساخت، مطالعات فنی، ماشین‌آلات، انرژی، آب و مجوزهای لازم نیاز دارد.

از سوی دیگر، افزایش ذخایر معادن موجود نیز می‌تواند عمر اقتصادی آنها را افزایش دهد. در چنین شرایطی، حفاری‌های عمیق سرچشمه و میدوک، توسعه اکتشاف در سونگون و کشف ذخایر جدید در اطراف قطب‌های موجود، برای صنعت مس ارزشی برابر با احداث یک واحد تولیدی جدید دارد؛ چرا که خوراک سال‌های آینده کارخانه‌ها را تضمین می‌کند.

اکتشاف؛ نقطه قوت جدید صنعت مس

آمارهای سال‌های اخیر نشان می‌دهد اکتشاف در صنعت مس از وضعیت سنتی فاصله گرفته است. در سال 1402، نزدیک به 9.8 میلیون تن ذخیره قطعی جدید از محل گواهی‌های کشف به ذخایر کشور اضافه شد و در سال 1404 نیز شرکت ملی مس با 550 هزار متر حفاری رکورد تازه‌ای ثبت کرد.

از طرف دیگر، عمق حفاری‌ها نیز افزایش یافته است؛ گمانه بیش از 2200 متری میدوک نشان می‌دهد اکتشاف مس در ایران به سمت ذخایر عمیق‌تر حرکت کرده است.

این تغییر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخشی از ذخایر سطحی و نزدیک به سطح در دهه‌های گذشته شناسایی شده‌اند و کشف ذخایر بزرگ جدید، نیازمند استفاده از روش‌های ژيوفیزیکی، ژيوشیمیایی و حفاری‌های عمیق‌تر است.

مجوزها و زیرساخت‌ها همچنان مانع‌اند

در کنار سرمایه‌گذاری و فناوری، توسعه معدن با موانع نهادی و محیط‌زیستی نیز روبه‌رو است. بررسی مرکز پژوهش‌های مجلس از فرآیند اکتشاف نشان می‌دهد در زمان دریافت مجوزها و استعلام‌های مرتبط با ماده 24 قانون معادن، دستگاه‌هایی مانند منابع طبیعی و سازمان حفاظت محیط زیست سهم قابل توجهی از مخالفت‌ها را داشته‌اند و در سال‌های مورد بررسی، روند مخالفت‌ها افزایش یافته است.

این موضوع در معادن مس اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بسیاری از ذخایر جدید در مناطقی قرار گرفته‌اند که توسعه آنها نیازمند احداث جاده، تامین برق و آب، ایجاد خطوط انتقال و زیرساخت فرآوری استبسیاری از ذخایر جدید در مناطقی قرار گرفته‌اند که توسعه آنها نیازمند احداث جاده، تامین برق و آب، ایجاد خطوط انتقال و زیرساخت فرآوری است. بنابراین حتی اگر اکتشاف به کشف ذخیره بزرگ منجر شود، تبدیل آن به معدن فعال نیازمند عبور از مجموعه‌ای از موانع فنی، مالی، محیط‌زیستی و مجوزی است.

گزارش مرکز پژوهش‌ها از یک مشکل پایه‌ای دیگر تحت عنوان نبود پایگاه داده جامع و منسجم از سری زمانی استخراج معادن به تفکیک هر معدن، پرده برداشته است. همین مسيله موجب شده در برخی موارد برای محاسبه ذخیره باقی‌مانده، داده‌های شرکت‌ها و منابع مختلف کنار هم قرار گیرد.

نقشه مس ایران در حال تغییر است

اگر آمار ذخایر قطعی سال 1403 را کنار نتایج اکتشافات جدید قرار دهیم، یک تصویر دوگانه از صنعت مس ایران به دست می‌آید؛ از یک سو ذخایر رسمی همچنان به‌شدت در چند استان متمرکز است و از سوی دیگر، عملیات اکتشافی در حال گسترش منابع و تغییر مقیاس ذخایر قابل طراحی است.

کرمان همچنان با فاصله زیاد قطب نخست کشور است؛ سرچشمه، سریدون، میدوک و دره‌زار در کنار دیگر محدوده‌های اکتشافی این استان، بخش مهمی از آینده صنعت مس را در اختیار دارند. آذربایجان شرقی با سونگون قطب دوم مهم کشور است و خراسان رضوی نیز با قرار گرفتن در رتبه دوم ذخایر قطعی اکتشاف‌شده، ظرفیت قابل توجهی برای ورود به نقشه توسعه مس کشور دارد.

از سوی دیگر، حضور استان‌هایی مانند خراسان جنوبی، سمنان، مرکزی، هرمزگان، اصفهان، همدان، زنجان و یزد در فهرست ذخایر، نشان می‌دهد ظرفیت مس کشور محدود به سه معدن مشهور نیست؛ هرچند فاصله ذخایر این استان‌ها با کرمان و خراسان رضوی بسیار زیاد است.

در واقع، مس ایران امروز در مرحله‌ای قرار دارد که مسيله اصلی دیگر فقط پیدا کردن معدن نیست؛ مسيله، سرعت تبدیل اکتشاف به ذخیره قابل معدنکاری، ذخیره قابل معدنکاری به استخراج و استخراج به محصول نهایی است.

رکورد 550 هزار متر حفاری در سال 1404، رشد منابع زمین‌شناسی به 22.3 میلیارد تن، توسعه ذخایر میدوک و دره‌زار، ادامه توسعه سرچشمه و سریدون و برنامه افزایش ظرفیت سونگون، نشان می‌دهد موتور اکتشاف و توسعه معدنی مس روشن شده است.

اما برای اینکه این اعداد از دل گزارش‌های اکتشافی بیرون بیایند و به تولید واقعی تبدیل شوند، باید حلقه‌های بعدی زنجیره نیز هم‌زمان حرکت کنند؛ معدن، ماشین‌آلات، آب، برق، حمل‌ونقل، کارخانه تغلیظ، ذوب و پالایش. در غیر این صورت، ایران همچنان کشوری با ذخایر بزرگ مس خواهد بود؛ اما فاصله میان آنچه در اعماق زمین دارد و آنچه از معدن به بازار می‌رساند، پابرجا می‌ماند.