به گزارش ایلنا، عیسی بزرگزاده در گفتوگو با خبرگزاری کار ایران با بیان اینکه مشکل اصلی بحران آب در ایران، محصول ضعف فنی و یا کمبود سند و برنامه نیست، بر وجود تناقض بنیادین در سیاستگذاریهای کلان تاکید کرد.
وی با انتقاد از حاکمیت کشاورزی معیشتی بهجای کشاورزی صنعتی، هشدار داد: تا زمانی که حکمرانی آب به جایگاه واقعی خود به عنوان مسيله اصلی توسعه بازنگردد و مداخلات سیاسی جایگزین نگاه بلندمدت شود، اصلاحات ساختاری در این حوزه ابتر باقی خواهد ماند.
سخنگوی صنعت آب کشور همچنین ضمن تشریح وضعیت بحرانی دشتهای کشور و توصیف فرونشست به عنوان یک خطر تمدنی، راهکار عبور از بحران را در چرخش استراتژیک از مدیریت تامین به مدیریت تقاضا دانست و گفت: از 609 دشت کشور، بیش از 400 دشت در وضعیت بحرانی قرار دارند
وی با ارايه آماری از ذخیرهسازی 125 میلیون متر مکعب آب در تهران طی 9 ماه که معادل ظرفیت سد کرج است، تاکید کرد: با تکنولوژی و همراهی مردم، میتوان بدون ساختوسازهای عظیم، تنشهای آبی را مدیریت کرد.
معاون برنامهریزی و اقتصادی شرکت مدیریت منابع آب ایران همچنین با یادآوری الگوهای موفق جهانی در بهرهگیری از فرصتهای بازسازی، بر لزوم یک اجماع ملی برای اصلاح ساختارهای مدیریتی تاکید کرد.
وی معتقد است: برای ادای دین به نسلهای آینده، باید نگاه جزیرهای به مسيله آب را کنار گذاشت و با پذیرش این واقعیت که مدیریت آب، عین مدیریت توسعه است، برای رهایی از بحران، به سمت یک رنسانس در نظام تصمیمگیری حرکت کرد.
بزرگزاده در بخش اول این گفتوگو نیز به تشریح آخرین وضعیت دیپلماسی آبی کشور با همسایگان پرداخته و از پیگیری جدی حقابه قانونی هیرمند و پیشنهاد تشکیل کنسرسیوم 4 جانبه میان ایران، ترکیه، آذربایجان و ارمنستان برای مدیریت حوضه آبریز ارس خبر داده بود.
وی همچنین با نقد خوشبینیهای کاذب نسبت به پدیدههای جوی نظیر النینو، تاکید کرده بود که بارشهای احتمالی هرگز به معنای پایان بحران مزمن آب نیست.
در ادامه بخش دوم گفتوگوی تفصیلی ایلنا با عیسی بزرگزاده را میخوانید:
وی در پاسخ به این سوال که با توجه به رشد تصاعدی تقاضا برای آب، سیاستهای آبی فعلی تا چه حد توان پاسخگویی به این نیازها را دارند و یا اینکه ما در حال مدیریت بحران هستیم؟ اظهار داشت: از نظر طرحریزی سیاستها و برنامهها، مشکل خاصی وجود ندارد. ما از توان کارشناسی بالایی در دانشگاهها، مهندسین مشاور، پیمانکاران، بدنه دولت و جامعه نخبگانی برخورداریم که با اصول مدیریت منابع آب و زیستبوم آشنایی کامل دارند؛ بنابراین در تدوین اسناد و برنامهها دقتنظر خوبی اعمال میشود.
پارادوکس توسعه؛ چرا امنیت غذایی و مدیریت آب یکدیگر را خنثی میکنند؟
سخنگوی صنعت آب افزود: مشکل اصلی عدم همخوانی این برنامههاست. برای مثال، وقتی به فصل هفتم و هشتم برنامه هفتم توسعه نگاه میکنیم، میبینیم هدفگذاریهای امنیت غذایی و مدیریت آب، عملا یکدیگر را نقض میکنند. در یک بخش از قانون، وزارت جهاد کشاورزی موظف به حداکثر تولید میشود و در بخش دیگر، وزارت نیرو مکلف به رفع ناترازی آب است؛ این دو سیاست لزوما با یکدیگر سازگار نیستند. بنابراین وقتی مجلس و دولت فصلهای برنامه را کنار هم میگذارند، باید به اثر مرکب این تصمیمات متناقض توجه کنند.
توسعه و آب در ریل موازی حرکت نمیکنند
وی گفت: بخش دوم مشکل، ضعف در اجراست. در مقام اجرا، مسايل مختلفی مداخله میکنند که مهمترین آنها استقلال نداشتن برنامهها از توان مالی است. یک برنامه پنجساله تدوین میشود اما بودجههای سنواتی مسیر دیگری را طی میکنند. اگر ابزارها و بودجه مورد نیاز برای تحقق برنامه فراهم نشود، نتیجهای حاصل نخواهد شد.
آب در تله سیاستهای کوتاهمدت
بزرگزاده تاکید کرد: علاوه بر این، در نهادسازی و مداخلات اجرایی نیز با مشکل مواجهیم. وقتی سیاسیون و افراد ذینفوذ در فرایند پیدایش و تولد پروژهها دخالت میکنند، خروجی کار آسیب میبیند. ما با دو افق زمانی متفاوت روبرو هستیم؛ سیاست، افق کوتاهمدت 4 ساله را میبیند، اما توسعه پایدار نیازمند نگاه به افقهای طولانیمدت (مثلا هزارساله) است. وقتی تصمیمگیریها بر اساس افق کوتاهمدت سیاسی انجام شود، مسيله بهدرستی حل نمیشود.
گسترش کلانشهرها در اقلیم خشک یک خطای استراتژیک است
وی گفت: فضای تصمیمگیری در کشوری که 75 تا 80 درصد وسعت آن در اقلیم خشک، نیمهخشک و فراخشک قرار دارد، با فضای تصمیمگیری آب یکی است. تمام بردارهایی که در فضای آب کار میکنند، همان بردارهایی هستند که در فضای توسعه عمل میکنند و مشکل بزرگ اینجاست که ما به سمت کشاورزی معیشتی رفتهایم؛ مشاغلی که آسان و پرآبطلب هستند و نیاز به سرمایهگذاری چندانی ندارند. در کشوری با این اقلیم، باید بیشترین سهم از GDP و اشتغال در بخش خدمات و صنعت باشد و در بخش کشاورزی نیز باید به سمت کشاورزی صنعتی حرکت کنیم، نه معیشتی. اما شاهدیم که متاسفانه توسعه در ریل درست قرار نداشته است.
وقتی قوانین، اهداف یکدیگر را میبلعند
معاون برنامهریزی و اقتصادی شرکت مدیریت منابع آب ایران در ادامه بیان کرد: تقلیل دادن مشکلات حوزه آب به حوزه وزارت نیرو یا وزارت جهاد کشاورزی، ما را گمراه میکند. حکمران آب فقط وزارت نیرو نیست، بخش قابلتوجهی از این حکمرانی مربوط به وزارتخانههای صنعت، محیطزیست، کشور، سازمان برنامه و بودجه و حتی مجلس شورای اسلامی است. مجلس میتواند با قانونگذاری و تعرفهگذاری، مسیر توسعه را تغییر دهد. همچنین قوه قضايیه در موضوعاتی مانند تعرض به حریم رودخانهها و تالابها نقش کلیدی دارد و حتی مردم نیز به عنوان بازیگر اصلی توسعه، باید همراهی کنند.
آب؛ قربانی تناقضهای توسعه
وی تاکید کرد: نباید توسعه را تنها در حاکمیت یا دولت خلاصه کرد. تقلیل این مسايل پیچیده به یک وزارتخانه یا یک بخش، خطرناک است و مانع از تبیین صحیح مسيله میشود. ما نقشه راه آب و سند دانشبنیان امنیت غذایی را داریم، اما تا زمانی که درک نکنیم مسيله آب، مسيله توسعه است، مشکلات به قوت خود باقی خواهند ماند.
بزرگزاده متذکر شد: مشکل اصلی در سیاستگذاریهای کلان نیست، بلکه در عدم همخوانی برنامهها و دخالتهای سیاسی در اجرای پروژهها نهفته است.
وی معتقد است: فضای تصمیمگیری آب در ایران، دقیقا همان فضای تصمیمگیری توسعه است و تا زمانی که این دو با هم همراستا نشوند، مشکلات پابرجا خواهد ماند.
آیا میتوان تهران را بدون سد جدید نجات داد؟
سخنگوی صنعت آب کشور در ادامه درباره استراتژی جایگزین برای مقابله با فقر آبی تهران توضیح داد: باید از ریشهها شروع کنیم. شکلگیری تهران و سایر کلانشهرها در اقلیمهای خشک، نیمهخشک و فراخشک، اساسا یک اشتباه استراتژیک بوده است. در هیچ جای دنیا منطقی وجود ندارد که شهری مثل تهران، به کلانشهر دیگری مثل کرج متصل شود و گسترش یابد.
با سرعت بسیار بالایی در حال تخلیه آبخوانها هستیم
وی ادامه داد: در این اقلیم، باید به دنبال ساخت شهرهایی با جمعیت زیر یک تا دو میلیون نفر بودیم تا مجبور نمیشدیم برای تامین نیازهای خود، از منابع محیطزیستی فراتر از مرزهای تابآوری استفاده کنیم. اما اکنون که این وضعیت ایجاد شده، باید هزینه این تصمیمات را بپذیریم. ما برای تامین آب تهران، آب را از کیلومترها دورتر (مانند طالقان، کرج، لار، لتیان و ماملو) وارد میکنیم و همزمان با سرعت بسیار بالایی در حال تخلیه آبخوانها هستیم. در چنین شرایطی، مدیریت تامین دیگر پاسخگو نیست؛ باید به سمت مدیریت مصرف و تقاضا حرکت کنیم.
بزرگزاده اظهار داشت: مدیریت مصرف یعنی استفاده از تکنولوژی برای کاهش هدررفت؛ مثلا استفاده از کاهندهها در شبکه توزیع آب شهری برای کاهش افت فشار و تلفات آب. اما فراتر از تکنولوژی، ما با مدیریت تقاضا روبرو هستیم که مستقیما با اصلاح سبک زندگی گره خورده است.
توسعه تهران مشروط به تولید آب شود
وی تاکید کرد: نباید شرایطی باشد که یک کشاورز برای تولید یک شغل، هزاران متر مکعب آب مصرف کند. ما باید به سمت گسترش صنایع و مشاغل خدماتی برویم که مصرف آب کمتری دارند. هرگونه توسعه در تهران باید منوط به اثبات آب باشد. یعنی هر کس میخواهد در تهران ساختوساز کند، اگر به واحد آب نیاز دارد، باید بتواند با استفاده از روشهای فناورانه، مثلا 50 برابر آن آب را استحصال کرده و در اختیار شهر قرار دهد.
سخنگوی صنعت آب متذکر شد: باید در موضوعات حیاتی، جرات تصمیمگیری داشته باشیم. هرگونه توسعه یا اضافه بارگذاری آبی در شهر، باید مشروط به آزادسازی مضربی بیشتر از آب مورد نیاز باشد. حکمران باید در کنار کار فرهنگی و آموزش، صفحه شطرنج اقتصاد را به گونهای بچیند که توسعه پایدار، سودآورتر از توسعه ناپایدار باشد اما در حال حاضر ما عکس این را میبینیم. ما باید طوری سیستم را طراحی کنیم که کسی که فقط به بهرهبرداری شخصی و کوتاهمدت فکر میکند، با هزینه و جریمه مواجه شود و کسی که در مسیر توسعه پایدار حرکت میکند، با مشوق روبرو شود و اگر کسی در مسیر توسعه مخرب حرکت کند، باید هزینهی سنگینی بپردازد.
صرفهجویی 125 میلیون متر مکعبی در تهران، معادل احیای یک سد بزرگ
وی افزود: البته یک نکته مثبت نیز در مورد وضعیت آب تهران وجود دارد و آن اینکه ما با نصب تجهیزات کاهنده و مدیریت فشار در شبکه، موفق شدیم میزان هدررفت را به شدت کاهش دهیم. آمارها نشان میدهد که صرف مدیریت فشار، اقدامات فرهنگی و نصب کاهندهها در تهران، تنها در 9 ماهه امسال، حدود 125 میلیون متر مکعب آب ذخیره کرده است. این عدد به قدری بزرگ است که در یک سال معادل کل آب ذخیره شده در سد کرج است. یعنی با مدیریت مصرف، ما انگار یک سد بزرگ به تهران اضافه کردهایم. این نشان میدهد که اگر مردم همراه باشند و تکنولوژی در خدمت مدیریت باشد، میتوان از بحران عبور کرد.
خطر تمدنی در کمین شهرهای ایران
بزرگزاده در ادامه به موضوع فرونشست پرداخت و هشدار داد که این بحران در بسیاری از نقاط ایران، از جمله تهران، اصفهان و مشهد، به خطر تمدنی تبدیل شده است.
وی با اشاره به وضعیت بحرانی آبخوانها، راهکار نجات را نه در پروژههای بزرگ، بلکه در مدیریت مصرف و تغییر الگوی اقتصادی جستجو کرد.
دوسوم دشتهای مهم در معرض مشکل جدی آب زیرزمینی
معاون برنامهریزی و اقتصادی شرکت مدیریت منابع آب ایران با اشاره به وضعیت آبهای زیرزمینی کشور گفت: آمارها در این بخش نگرانکننده است. ما در محدوده مطالعاتی خود حدود 609 دشت داریم که تقریبا دوسوم دشتهای مهم کشور در معرض مشکل جدی آب زیرزمینی هستند. از این تعداد، 427 دشت در طبقهبندی بحرانی و ممنوعه قرار دارند و حدود 350 دشت در معرض خطر فرونشست هستند.
افت سالانه 25 سانتیمتری سطح آبها
به گفته وی؛ فرونشست فقط یک مشکل محیطزیستی نیست، بلکه یک خطر تمدنی است؛ چون این دشتها در کانونهای جمعیتی مهم قرار دارند. استانهای کرمان، اصفهان، یزد، همدان، خراسان، تهران، شیراز و حوضه کرخه و قزوین از جمله مناطقی هستند که با این مشکل دستوپنجه نرم میکنند. در مقیاس کشوری، ما سالانه شاهد افت 25 سانتیمتری سطح آبها هستیم که در برخی مناطق، این وضعیت فراتر از ترسناک است.
موظف به کاهش ناترازی 15 میلیارد متر مکعبی هستیم
بزرگزاده تاکید کرد: اگر برداشت از آبهای زیرزمینی به سرعت کاهش نیابد، این وضعیت دامنه گستردهتری پیدا خواهد کرد. در برنامه هفتم، ما موظف به کاهش ناترازی 15 میلیارد متر مکعبی هستیم که از این میزان، 12 میلیارد متر مکعب را مستقیما به سمت احیای منابع آب زیرزمینی هدایت کردهایم.
دین خود را به نسلهای آینده ادا کنیم و طرحی نو دراندازیم
وی همچنین به موضوع فرصتهای پساجنگ برای توسعه کشور اشاره و اظهار داشت: بسیاری از کشورها مثل آلمان، ژاپن یا کشورهای شرق آسیا پس از جنگهای ویرانگر، از آن وضعیت به عنوان یک پنجره فرصت برای اصلاح ساختارها استفاده کردند. نکته مهم اینجاست که بازسازی نباید فقط در ساختوسازهای فیزیکی خلاصه شود. اگر ما صرفا به دنبال بازسازی ساختمانها باشیم و قواعد اداره کشور و سیستمهای تصمیمسازی را اصلاح نکنیم، ممکن است مانند برخی کشورها در تکرار آسیبها درجا بزنیم. باید با یک اجماع ملی، دین خود را به نسلهای آینده ادا کنیم و طرحی نو دراندازیم. اگر به دنبال نقد کردن فرصتهای پساجنگ نباشیم، در چرخه تکرار آسیبها گرفتار میشویم.
نیازمند رنسانس در مدیریت منابع آب هستیم
سخنگوی صنعت آب کشور درباره اینکه آیا در حوزه آب نیاز به یک دگرگونی داریم؟ تاکید کرد: باید بپذیریم که فضای تصمیمگیری آب، عین فضای تصمیمگیری توسعه است. آب نباید مجرد از فضای توسعه دیده شود. مشکلات آب به تنهایی قابل حل نیست؛ وقتی این مشکلات حل میشود که دانشگاه، اقتصاد، صنعت و اشتغال ما نیز اصلاح شده باشند.
وی گفت: من معتقد به حرکات عجیب و غریب نیستم، اما حوزه آب در ایران نیازمند یک رنسانس است. ما باید وزن تمرکز خود را از تامین آب یعنی سدسازی و پروژههای سختافزاری به سمت مدیریت تقاضا، مدیریت مصرف و اصلاح حکمرانی آب تغییر دهیم. این تنها مسیری است که ما را به توسعه پایدار میرساند.
