اخبار رسمی از نزدیک شدن به توافق ایران و آمریکا در ژنو، توفانی در بازارهای مالی به پا کرده است. از یک سو، بازار طلا و ارز با ریزش سنگین مواجه شدهاند (بهطوری که دلار حتی در کانال 160 هزار تومان نیز خریدار ندارد) و از سوی دیگر، شاخص کل بورس با ورود نقدینگی جدید از قله تاریخی 5.1 میلیون واحد عبور کرده است. اما آیا این کوچ سرمایه و امیدواری به «صندوقهای چند میلیارد دلاری» خارجی پایدار خواهد بود؟
دکتر مرتضی افقه، اقتصاددان و عضو هیيتعلمی دانشگاه چمران اهواز، معتقد است این تکانههای مثبت کوتاهمدت است و اقتصاد ایران تا زمانی که سایه اختلافات داخلی و سیاستزدگی را از سر خود برندارد، توانایی جذب سرمایه و رسیدن به توسعه پایدار را نخواهد داشت.
ایران بهشت سرمایهگذاری است؛ به شرطی که ابهامات سیاسی نباشدمرتضی افقه در خصوص مباحث اقتصادی مطرحشده در سایه مذاکرات گفت: «این موضوع بسیار پیچیدهتر از آن است که به نظر میرسد. هنوز بسیار زود است که بخواهیم درباره منافع اقتصادی قطعی این مذاکرات صحبت کنیم. ماجرای صندوق ادعایی 300 میلیارد دلاری هنوز از سوی هیچ مرجع رسمی تایید نشده است. از سوی دیگر، کمی بعید به نظر میرسد کشورهای عربی که تا همین دیروز مدعی دریافت غرامت از ایران به دلیل خسارات ناشی از جنگ 40 روزه بودند، اکنون بخواهند بهطور گسترده در ایران سرمایهگذاری کنند.»
او با اشاره به ظرفیتهای بکر اقتصاد ایران افزود: «البته وضعیت ایران بهگونهای است که شرکتهای سرمایهگذاری خارجی تمایل بسیار زیادی برای تسخیر بازار آن دارند. همانطور که دیدیم، پس از امضای برجام در سال 94، مسابقه عجیبی میان شرکتهای شرق و غرب برای ورود به بازار ایران شکل گرفت.»
این اقتصاددان تاکید کرد: «بدون اغراق، شرایط فعلی، ایران را به بهشت سرمایهگذاری تبدیل کرده است؛ اما اینکه غربیها و کشورهای عربی در نهایت چه تصمیمی بگیرند، بهشدت به مسیر صلح احتمالی و نحوه برخورد رقبای منطقهای ایران بستگی دارد. اینها ابهاماتی است که تنها پس از انتشار جزيیات تفاهمنامه روشن خواهد شد.»
سه پیشنیاز حیاتی برای تحقق سناریوی خوشبینانهاین استاد اقتصاد با اشاره به تاثیر ساختار سیاست داخلی بر جذب سرمایه گفت: «نکته بسیار مهم، توجه به ساختار سیاست داخلی کشور است. ما همواره با اروپای غربی روابط خوبی داشتیم، اما پس از ماجرای اوکراین، این روابط تا حد زیادی تیره و تار شد. اگر قرار است صندوق مالی تشکیل شود، باید بدانیم که این صندوقها فقط پول را تامین میکنند؛ اجرای پروژهها بر عهده شرکتهای پیشرفته بینالمللی است و حضور آنها به عادیسازی روابط سیاسی نیاز دارد.»
افقه با ترسیم یک سناریوی خوشبینانه توضیح داد: «اگر فرض کنیم تمام این اتفاقات مثبت رخ دهد، نگاه به غرب تغییر کند و روابط اقتصادی به شکلی برقرار شود که شاهد سرمایهگذاریهایی شبیه به دوران ساخت عسلویه (در دولت اصلاحات) باشیم، قطعا تاثیر بسیار مثبتی بر اقتصاد کشور خواهد داشت.»
او بلافاصله هشدار داد: «اما من تاکید میکنم که این انتظارات بهسه پیشنیاز قطعینیاز دارد: 1. قطعیت در عدم آغاز جنگ مجدد پس از مهلت 60 روزه مذاکرات. 2. حذف ساختاری تحریمها. 3. از بین رفتن تنشهای منطقهای و فرامنطقهای. باید بپذیریم که تحقق این سه پیشنیاز اصلا کار سادهای نیست.»
توسعه پایدار هرگز با «نفت» به دست نمیآیدعضو هیيتعلمی دانشگاه چمران اهواز با اشاره به ملزومات توسعه پایدار در کشور تصریح کرد: «پیشرفت واقعی بیش از هر چیز به تغییر نگرشهای داخلی نسبت به سرمایههای انسانی نیاز دارد. طرز فکر و ارزشهای سیستم باید «توسعهمحور» شود و توسعه، بر ارزشهای صرفا ایديولوژیک و سیاسی برتری پیدا کند.»
افقه افزود: «در غیر این صورت، حتی اگر کشورهای دیگر برای سرمایهگذاری وارد ایران شوند و شرایط ظاهرا بهتر شود، اقتصاد ما همچنان به فروش خام نفت و روابط خارجی وابسته خواهد ماند. کشور زمانی به توسعه پایدار و خوداتکا میرسد که بر اساس پیشرفت نیروهای داخلی رشد کند. نمیشود توسعه را از بیرون به کشور تزریق کرد.»
او با انتقاد از هدررفت منابع داخلی گفت: «اگر نیروهای مستعد داخلی در چارچوب بوروکراسی پیچیده و ساختارهای جناحی هدر بروند، عملا رشد پایداری نخواهیم داشت. محک پیشرفت اقتصادی کشور باید کیفیت نیروی انسانی باشد، نه بشکههای نفت.»
اختلافات داخلی؛ بالاترین ریسک برای سرمایهگذار خارجیدکتر افقه در پایان با اشاره به اختلافات عمیق در سیاست داخلی هشدار داد: «در شرایطی که کشور درگیر منازعات سیاسی داخلی است و برخی گروههای تندرو حتی با همین مذاکرات اولیه هم بهشدت مخالفت میکنند، نمیتوان انتظار داشت سرمایهگذار خارجی با خیال راحت سرمایه خود را وارد کشور کند. وقتی میان نیروهای حاضر در قدرت اختلافات 180 درجهای وجود دارد، ریسک سرمایهگذاری در ایران بهشدت بالا میرود و فرار سرمایه جایگزین جذب آن خواهد شد.»
