راز و رمز افسار گسیختگی نقدینگی

راز و رمز افسار گسیختگی نقدینگی

نقدینگی و تورم از مهم‌ترین شاخص‌های کلان هستند که این روزها بسیار مورد توجه قرار گرفتند و اقتصاددانان نیز رشد این دو شاخص را از معضلات اصلی اقتصادی می‌دانند. در شرایط تورمی، اقتصاددانان اغلب افزایش حجم نقدینگی را دلیل آن می‌دانند و در شرایط کنترل تورم هم راه حل را محدودسازی نقدینگی می‌دانند. در این یادداشت به راز و رمز افسارگسیختگی نقدینگی پرداخته شده است.

مجموعه پول شامل سپرده‌های دیداری بخش غیردولتی نزد بانک‌ها و اسکناس و مسکوک در دست اشخاص و شبه پول شامل سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار، سپرده‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز و سپرده‌های متفرقه را نقدینگی می‌نامند؛ به عبارت دیگر نقدینگی، حجم پول نقد در خارج از سیستم بانکی است که قابلیت تورم‌زایی دارد.

در دو سه سال اخیر نیز با افزایش نرخ تورم هجمه‌های زیادی به بانک مرکزی به دلیل افزایش حجم نقدینگی وارد شد و در سال جاری نیز کماکان این موضوع مورد توجه قرار دارد. بررسی آمار بانک مرکزی از میزان رشد نقدینگی حاکی از آن است که کمترین میزان رشد نقدینگی، مربوط به سال 1363 بوده است اما در باب بیشترین رشد نقدینگی که در سال 99 به ثبت رسید باید به این نکته توجه داشت که سال‌های 98 و 99 اقتصاد ایران بدترین شرایط را پشت سرگذاشت که منجر به رشد بالای نقدینگی شد. این در حالی است که اقتصاد ایران در سال 85 رشد نقدینگی 39.4 درصدی را تجربه کرد که شرایط تحریمی و اقتصادی ایران مانند این سال‌های اخیر نبوده است. نرخ رشد نقدینگی در سال 1399 به دلیل تغییر شرایط پیرامونی اقتصاد کشور، به 40.6 درصد رسید که تحلیل روند تغییرات کل‌های پولی در سال‌های 1398 و 1399 به خوبی حاکی از این مهم است که رشد نقدینگی در این سال‌ها تا حدود زیادی متاثر از تشدید تحریم‌های خارجی و کاهش قابل ملاحظه درآمدهای ارزی و همچنین مسدودی بخشی از منابع ارزی بوده است.

در ایران به دلیل ساختارهای حاکم، نقدینگی یا به بیان درست‌تر حجم پول به صورت درونزا تعیین می‌شود و بانک مرکزی کنترلی بر حجم پول ندارد. اگر در کشور قیمت‌ها افزایش یابد؛ مکانیسم‌هایی در اقتصاد فعال می‌شود که زمینه را برای رشد حجم پول فراهم می‌کند. در واقع ابتدا رشد قیمت‌ها و تورم رخ می‌دهد و بعد افزایش حجم پول صورت می‌گیرد که این موضوع برخلاف نظریات اقتصادی می‌باشد. در ادامه به بررسی مکانیسم‌های حاکم بر نقدینگی و تورم در ایران می‌پردازیم.

نظام مالیاتی تنازلی

نظام مالیاتی در ایران سیستم تنازلی دارد؛ بدین معنا که رابطه بین درآمد مالیاتی و رشد درآمد اسمی یک رابطه متناسب نیست و با افزایش درآمد، مالیات به همان میزان افزایش نمی‌یابد؛ بنابراین در زمان وقوع تورم با وجود افزایش درآمد اسمی، درآمد مالیاتی به همان اندازه افزایش نمی‌یابد. به عنوان مثال تورم 10 درصدی، هزینه‌های دولت را نیز 10 درصد افزایش می‌دهد اما درآمد مالیاتی دولت کمتر از 10 درصد افزایش می‌یابد.

نتیجه این فرآیند کسری بودجه دولت است که از دو طریق قابل تامین است: 1- استقراض مستقیم دولت از بانک مرکزی که نتیجه آن افزایش پایه پولی و در نهایت رشد نقدینگی و تورم است. 2- انتشار اوراق بدهی که یکی از آثار آن، کاهش قیمت اوراق بدهی و افزایش نرخ بهره است. حال با افزایش نرخ بهره و کاهش سرمایه‌گذاری، بخش خصوصی با مشکل کمبود منابع مالی مواجه می‌شود. با توجه به اینکه یکی از وظایف مهم بانک مرکزی، مدیریت نرخ بهره است؛ باید نسبت به این افزایش نرخ بهره واکنش نشان دهد. این واکنش به صورت عملیات بازار باز و اعمال یک سیاست پولی انقباضی است؛ یعنی همان اوراق فروخته شده به مردم را بانک مرکزی خریداری می‌کند؛ نقدینگی را با ضریب بزرگتر از یک افزایش می‌دهد و مجدد منجر به تورم می‌شود. پس همانطور که مشاهده کردیم رشد نقدینگی معلول تورم است؛ یعنی در ابتدا تورم وجود داشت که به کسری بودجه دولت انجامید و هر دو راه جبران این کسری به رشد حجم پول و نقدینگی ختم شد.

افزایش تقاضای اسمی پول

رشد قیمت‌ها منجر به افزایش ارزش پولی معاملات می‌شود؛ بدین معنا که برای انجام معامله به پول بیشتری نیاز است که منجر به افزایش تقاضای اسمی پول می شود. اضافه تقاضا منجر به افزایش نرخ بهره می‌شود و باز هم با دخالت بانک مرکزی برای تعدیل نرخ بهره با افزایش حجم پول مواجه خواهیم شد.

همانطور که مشاهده کردیم رشد حجم پول به صورت درونزا و تحت کنترل بانک مرکزی نیست بلکه به صورت درونزا و تحت تاثیر عوامل اقتصادی است. اقدامات بانک مرکزی برای کنترل نرخ بهره منجر به افزایش حجم پول و تورم می‌شود اما این موضوع با تصمیم مستقل بانک مرکزی رخ نداده است.

سلطه‌ مالی

شرط لازم برای استقلال بانک مرکزی، عدم وجود سلطه‌ مالی است. سلطه‌ مالی شرایطی است که در آن سیاست پولی، تغییرات حجم پول و نرخ بهره توسط بودجه دولت تعیین می‌شود و نه بانک مرکزی. در کشورهایی که با پدیده سلطه‌ مالی مواجه هستند مثل کشور خودمان، عدم کنترل بانک مرکزی بر حجم پول بسیار روشن‌تر است. حجم پول با سیاست‌های پولی بانک مرکزی مشخص نمی‌شود؛ بلکه تحت تاثیر عدم تعادل در بودجه دولت و شیوه های مختلف تامین مالی دولت تعیین می‌شود. درصد بالایی از منابع دولت از طریق درآمدهای نفتی تامین می‌شود. درگذشته دوره‌هایی وجود دارد که سهم درآمد نفتی در بودجه به 70 تا 80 درصد هم رسیده است. درآمد نفتی یک متغیر به شدت پرنوسان است و این موضوع بر بودجه دولت تاثیرگذار است. در کشورهایی که نفت محوریت اقتصاد است و صادرات نفت شاهرگ حیاتی اقتصاد محسوب می‌شود و به نحوی سلطه نفتی در این کشورها جریان دارد، درآمد صادرات نفت به طور قابل ملاحظه ای بر نماگرهای اقتصاد کلان تاثیرگذار است. سلطه مالی و سلطه نفتی هر دو سیاست‌ پولی را از تاثیرگذاری لازم دور می‌کند.

درآمد ریالی نفت به چند عامل اصلی بستگی دارد: قیمت جهانی نفت، نرخ ارز، حجم صادرات و تحریم‌ها. هر چهار متغیر بسیار پر نوسان و متاثر از شرایط رکود و رونق بین المللی هستند. قیمت نفت در اقتصاد جهانی تعیین می‌شود و میزان تاثیرگذاری کشورمان در آن قابل توجه نیست. پس هر چهار عامل برونزا و خارج از کنترل ماست. تغییرات درآمد نفتی بر ساختار بودجه تاثیر می‌گذارد و بانک مرکزی را مجبور به مداخله می‌کند. در همین دوره فعلی، درآمد نفتی ایران کاهش یافته و طبیعتا معادل ریالی درآمدها نیز کاهش یافته است. اگرچه نرخ ارز از 4 به 27 هزار تومان تومان رسیده اما به دلیل اینکه دولت مجموعه درآمدهای ریالی خود را با همان قیمت سابق 4200 تومان برای کالاهای اساسی تخصیص می‌دهد؛ بنابراین از محل افزایش نرخ ارز درآمد خاصی نداشته و حتی می توان گفت این افزایش نرخ ارز باعث کاهش درآمد دولت نیز شده است.

همانطور که گفته شد درآمد دولت به شدت کاهش یافته است؛ در این شرایط آیا دولت میتواند هزینه‌های خود را نیز به همان نسبت کاهش دهد؟ برای پاسخ به این سوال باید به ساختار دولت توجه کرد که هزینه‌های دولت در جهت کاهش چسبنده است. بخش عمده هزینه‌های دولت، هزینه‌های جاری است. این هزینه‌ها شامل حقوق کارکنان دولت است که نه تنها نمی‌توان آن را کاهش داد بلکه به دلیل شرایط تورمی، دولت باید دستمزدها را هر ساله افزایش دهد تا مردم بتوانند نیازهای اساسی خود را تامین کنند. بخش دیگر هزینه‌های دولت، هزینه‌های عمرانی است که مربوط به زیرساخت‌ها، صنایع تبدیلی، بهداشت، درمان و ... می‌باشد که طبیعتا نمی‌توان آن‌ها را نیز کاهش داد. پس نتیجه‌کاهش درآمد نفتی دولت و چسبندگی هزینه‌ها در جهت کاهش، بار دیگرکسری بودجه دولت و درنهایت تورم و رشد نقدینگی است.

درنهایت باید گفت که در ایران به دلایل ساختاری مختلف از جمله وجود سلطه مالی، وابستگی بودجه دولت به نفت، سیستم مالیاتی تنازلی و ... حجم پول به صورت درونزا و خارج از کنترل بانک مرکزی تعیین می‌شود. افزایش حجم پول توسط بانک مرکزی ارادی نیست و براساس شرایط اقتصادی به صورت تحمیلی صورت می‌گیرد. در کوتاه مدت هر مسیری برای تامین کسری بودجه دولت انتخاب شود به تورم ختم می‌شود و تنها راه حل‌های بلندمدت می‌تواند کارساز باشد که عبارت اند از: اصلاح ساختاری، رفع عدم تعادل در ساختار بودجه دولت، کاهش وابستگی درآمد دولت به نفت و استقرار نظام مالیاتی کارآمد. مادامی که وابستگی بودجه دولت به نفت قطع نشود، بانک مرکزی از استقلال لازم برای اتخاذ سیاست‌های پولی برخوردار نخواهد بود. درنتیجه بحث برونزا بودن حجم پول، رابطه سببی از پول به تورم و وجود رابطه‌متناسب بین حجم پول و تورم در ایران وجود ندارد.

*سجاد موحد، مدیرعامل مرکز مالی ایران

local_offerبرچسب‌ها:
صعود نفت به 85 دلار تا پایان امسال

صعود نفت به 85 دلار تا پایان امسال

گلدمن ساکس پیش بینی کرد یک زمستان سردتر و افزایش قیمت گاز طبیعی در بازار جهانی ممکن است به قیمت بالاتر از حد انتظار نفت در پایان سال 2021 منتهی شود و پتانسیل صعود قیمتها به 85 دلار در هر بشکه در سه ما...

Bartarinha.ir/
طلا و نفت همسو شدند

طلا و نفت همسو شدند

امروز، در بازارهای جهانی، نفت، طلا، نقره و مس نسبت به معاملات روز گذشته خود، افزایشی شدند.

Sena.ir/
تفاوت قیمت‌ سیمان در بورس و بازار چقدر است؟

تفاوت قیمت‌ سیمان در بورس و بازار چقدر است؟

وزارت صنعت، معدن و تجارت، اعلام کرده که قیمت سیمان در بازار نسبت به هفته گذشته کمتر شده است اما مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که قیمت سیمان در کف بازار هنوز با قیمت‌های اعلامی فاصله دارد.

TejaratNews.com/
عقب‌نشینی خریداران خودروهای خارجی/ بازار خودرو قفل شد

عقب‌نشینی خریداران خودروهای خارجی/ بازار خودرو قفل شد

مصوبه اخیر مجلس مبنی بر آزادسازی واردات، بازار خودرو را قفل کرد. ريیس اتحادیه نمایشگاه‌داران خودرو کرج با تايید این خبر گفت: فروش خودروهای خارجی زیاد شده اما خریداران فعلا عقب‌نشینی کرده‌اند.

TejaratNews.com/
بیش واکنشی بازار سرمایه به ابهامات

بیش واکنشی بازار سرمایه به ابهامات

بازار سرمایه ما دچار بیش واکنشی شده و این میزان اصلاح در بازار سرمایه، آن هم در شرایطی که در بازارهای موازی اصلاحی انجام نشده، منطقی نیست.

BourseNews.ir/
قیمت دلار در بازار امروز

قیمت دلار در بازار امروز

صرافی‌های بانک‌ها صبح امروز 30 شهریور 1400 قیمت دلار را برای فروش به مردم 265311 ریال اعلام کرده‌اند که نسبت به آخرین قیمت‌های روز کاری گذشته کاهش یافته است.

Bartarinha.ir/

ادامه روند نزولی قیمت‌ها در بازار خودرو / قیمت پژو و دنا برای دومین روز متوالی کاهش یافت

کاهش قیمت خودروهای خارجی در بازار

کاهش قیمت‌های طلا و سکه در بازار / قیمت دلار و یورو امروز 1400/6/29

کاهش قیمت‌های طلا و سکه در بازار / قیمت دلار و یورو امروز 1400/6/2...

قیمت طلا و سکه امروز با پیروی از افت بهای طلای جهانی و افت نرخ ارز، کاهش یافت که بر این اساس قیمت سکه طرح قدیم به 11 میلیون و 198 هزار تومان رسید.

TejaratNews.com/

بازار طلا درگیر نزول قیمت‌ها / قیمت طلا و سکه امروز 29 شهریور

تنها راه علاج مشکل ارز دولتی «حذف» آن است

تنها راه علاج مشکل ارز دولتی «حذف» آن است

به اعتقاد ريیس اتاق بازرگانی تهران، تا زمانی که مساله ارز 4200 تومانی حل نشود، مشکلات تامین کالاهای اساسی نیز برطرف نمی‌شود و تنها راه حل این مشکل، حذف ارز دولتی است.

TejaratNews.com/
انتشار اوراق چه تاثیری در بورس دارد؟ / مثبت‌های بازار مقطعی است؟

انتشار اوراق چه تاثیری در بورس دارد؟ / مثبت‌های بازار مقطعی است؟

در پایان بازار شاخص کل بورس با هفت هزار واحد مثبت در محدوده یک میلیون و 427 هزار واحد قرار گرفته است. شاخص هم‌وزن هم با حدودا 1600 واحد رشد در کانال 432 هزار واحد قرار گرفت. اما روند بازار فردا به چه ...

TejaratNews.com/

رشد 7278 واحدی شاخص بورس تهران/ ارزش معاملات دو بازار از 10.5 هزار میلیارد تومان فراتر رفت

چه عواملی در ریزش بازار سهام نقش داشتند؟ / چرا بورس امروز مثبت شد؟

چه عواملی در ریزش بازار سهام نقش داشتند؟ / چرا بورس امروز مثبت شد؟

در پایان بازار امروز ارزش معاملات خرد بورس و فرابورس به حدود پنج هزار میلیارد تومان رسید و بیش از 300 میلیارد تومان تغییر خالص مالکیت افراد حقیقی به حقوقی در بازار اتفاق افتاد.

TejaratNews.com/
وضعیت بازار مسکن در ماه شهریور

وضعیت بازار مسکن در ماه شهریور

بازار مسکن پایتخت در آخرین ماه تابستانی در شرایط ثبات و البته انتظار قرار دارد و خبرهای خوش مربوط به هموار شدن راه تولید انبوه مسکن، این بخش را از جهش ناگهانی قیمت‌ها که هر سال در آخرین ماه تابستان هم...

TejaratNews.com/
قیمت دلار در بازار امروز بیش واکنشی بازار سرمایه به ابهامات کاهش میل به قمار با دریافت پیامک هشدار شیوه‌های جدید عرضه اولیه، رانت یا فرهنگسازی!؟ سامانه جدید معاملاتی بومی در بورس آماده به کار شد سامانه ایرانی معاملات بورس آماده عقد قرارداد/ ظرفیت معاملات 10 برابر می‌شود مهمترین عوامل تاثیرگذار در تداوم رشد معاملات بورس پل روگذر راه‌آهن مجتمع فولاد سبا اهداف لجستیک فولاد مبارکه آغاز پروژه استحصال آب صنعتی از پساب شهری توسط فولاد مبارکه هشدار به ایرلاین‌ها درباره بلیت سفر به عراق فولادمبارکه، از صنعت خودروسازی کشور پشتیبانی می کند چه تعداد تارا وارد بازار شد؟ / تولید تارا شکست خورد؟ کدام صنایع بورسی بعد از برجام رشد می‌کنند؟ " اعتلا " هیات مدیره جدید انتخاب کرد یک عرضه اولیه دیگر فقط برای صندوق های بورسی شاخص هم وزن با افت 9 هزارواحدی مواجه است تقدم سرپناه بر غذا برای شهروندان ایرانی کدام خانه‌ها مشمول مالیات می‌شوند؟ آغاز بازارگردانی " تشتاد " به روش مبتنی بر حراج در فرابورس پیش بینی افزایش 5 دلار قیمت هر بشکه نفت کاهش نرخ 23 ارز رسمی/ نرخ 12 ارز افزایش یافت افزایش سرمایه " کدما " به ثبت رسید آغاز عرضه اولیه «شکام» / ثبت سفارس تا چه زمانی ادامه دارد؟ اثر واکسیناسیون عمومی بر بورس سایه کسری بودجه دولت و فرجام برجام بر سر بازار سرمایه " کیمیا " 44 میلیون سهم "فگستر" را وثیقه کرد رشد قابل توجه 157 درصدی سود خالص "سمازن" انعقاد قرارداد عملیات اجرایی پارکینگ در " کیسون " محدودیت دسترسی کارگزاران به نامک لغو شد عرضه صادراتی هیدروکربن سبک پتروپالایش نیک یزد در بورس انرژی سامانه جدید معاملاتی بومی در بورس آماده به کار شد سنگین‌ترین صف‌های خرید و فروش سهام در 30 شهریور ماه فولادی‌ها با 250 هزار تن محصول به بورس کالا می‌آیند توسعه ویژه هسته معاملات برای عرضه‌های اولیه بورس و فرابورس شاخص افت 21 هزار واحدی دارد مجوز کارگزاری‌ها در صورت عدم تجمیع مجوزها، مرحله به مرحله لغو می‌شود دست پر فولادی ها برای عرضه در بورس کالا سامانه جدید معاملات بومی برای فعالیت آماده شد " دسبحا " در وضعیت سفارش گیری/ " کیمیاتک " متوقف شد سهامداران حکشتی بخوانند / 2 درصد افت در بخش سرمایه‌گذاری مناقصه اجرای عملیات یک پروژه در " بالاس " " وملل " 0.5 دانگ از دو زمین تملیکی را می فروشد هیدروکربن سبک پتروپالایش نیک یزد مهمان ویژه بورس انرژی عرضه اولیه با روش ترکیبی به یک شرط عرضه صادراتی «هیدروکربن سبک» پتروپالایش نیک یزد در بورس انرژی بورس 822 واحد افت کرد مردم مثل چینی‌ها، دوچرخه‌سوار بشوند مهمترین عوامل تاثیرگذار در تداوم رشد معاملات بورس شیوه خرید سیمان 25 هزار تومانی / سیمان ارزان به دست چه کسانی می‌‎رسد؟ تصمیمات مجمع عمومی "کترام" ثبت شد

در حال بارگیری...